KPSS Akademi

Türk Dış Politikası

Atatürk döneminden günümüze Türk dış politikasının temel çizgileri.

KPSS Konuları › Uluslararası İlişkiler

Özet

Atatürk döneminden günümüze Türk dış politikasının temel çizgileri.

Atatürk Dönemi (1923-1938)

TEMEL İLKE: 'YURTTA SULH, CİHANDA SULH' • Gerçekçilik, tam bağımsızlık, barışçılık, ittifaklara denge içinde yaklaşım. ÇÖZÜLEN SORUNLAR: • Nüfus mübadelesi ve etabli sorunu (Yunanistan, 1930'da çözüldü) • Musul: 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a (İngiltere'ye) bırakıldı. • Yabancı okullar, Osmanlı borçları, Bozkurt-Lotus davası. İTTİFAKLAR: • 1932: MİLLETLER CEMİYETİ'ne üyelik (davet üzerine). • 1934: BALKAN ANTANTI (Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya). • 1936: MONTRÖ BOĞAZLAR SÖZLEŞMESİ — Türkiye Boğazlar üzerinde TAM EGEMENLİK kazandı. • 1937: SADABAT PAKTI (Türkiye, İran, Irak, Afganistan). • 1939: HATAY'ın anavatana katılması (referandum ve TBMM kararı).

İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş Dönemi

• II. DÜNYA SAVAŞI'nda Türkiye AKTİF TARAFSIZLIK politikası izledi; Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya sembolik olarak savaş ilan ederek BM'ye kurucu üye oldu. SOĞUK SAVAŞ: • 1947 TRUMAN DOKTRİNİ ve MARSHALL YARDIMI: Türkiye Batı Bloku'na yöneldi. • 1949: Avrupa Konseyi kurucu üyeliği. • 1950-53 KORE SAVAŞI'na asker gönderildi. • 1952: NATO ÜYELİĞİ. • 1955: Bağdat Paktı (sonra CENTO). • 1959: AET'ye ortaklık başvurusu; 1963 ANKARA ANLAŞMASI. • 1964 JOHNSON MEKTUBU: Kıbrıs krizinde ABD'nin uyarısı; Türkiye'de dış politikada ÇOK YÖNLÜLÜK arayışını hızlandırdı. • 1974 KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI ve ardından ABD AMBARGOSU (1975-1978). • 1980'ler: Turgut Özal döneminde dışa açılma ve ekonomik diplomasi.

Soğuk Savaş Sonrası (1991-2002)

• SSCB'nin dağılmasıyla Kafkasya ve Orta Asya'da yeni Türk cumhuriyetleriyle ilişkiler kuruldu; TİKA (1992) ve Türk Devletleri zirveleri başladı. • KARADENİZ EKONOMİK İŞBİRLİĞİ (1992) Türkiye öncülüğünde kuruldu, merkezi İstanbul oldu. • 1990-91 Körfez Savaşı ve Kuzey Irak sorunu. • Balkan krizleri (Bosna, Kosova) ve Türkiye'nin insani-diplomatik rolü. • 1996: AB ile GÜMRÜK BİRLİĞİ yürürlüğe girdi. • 1999: HELSİNKİ ZİRVESİ'nde Türkiye'ye AB adaylık statüsü verildi. • 1999: Yunanistan ile 'deprem diplomasisi' ile ilişkilerde yumuşama.

2000 Sonrası ve Güncel Dış Politika

• 2005: AB ile katılım müzakereleri başladı. • 'Komşularla sıfır sorun' yaklaşımı ve çok boyutlu dış politika söylemi; ARABULUCULUK girişimleri. • Arap Baharı (2010 sonrası) ve Suriye iç savaşı: Sınır güvenliği, göç ve sınır ötesi operasyonlar (Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı, Barış Pınarı). • Türkiye dünyada en çok mülteci barındıran ülkelerdendir; 2016 Türkiye-AB Mutabakatı. • DOĞU AKDENİZ: Deniz yetki alanları ve hidrokarbon; 2019 TÜRKİYE-LİBYA Deniz Yetki Alanları Mutabakat Muhtırası. • 2020 II. KARABAĞ SAVAŞI'nda Azerbaycan'a destek; 2021 ŞUŞA BEYANNAMESİ. • 2022 Rusya-Ukrayna savaşında dengeli tutum ve TAHIL KORİDORU arabuluculuğu (İstanbul). • Afrika açılımı, savunma sanayii ihracatı ve insani diplomasi (AFAD, Kızılay, TİKA) öne çıkan araçlardır. • KKTC ile ilişkiler ve Kıbrıs'ta iki devletli çözüm tezi.

Atatürk Dönemi Dış Politika İlkeleri ve Antlaşmaları

TEMEL İLKELER: Tam bağımsızlık, gerçekçilik, barışçılık ('Yurtta sulh, cihanda sulh'), akılcılık, karşılıklılık, ittifaklara dayalı güvenlik ve uluslararası hukuka bağlılık. Toprak genişletme hedefi güdülmemiş, statükonun korunması esas alınmıştır. LOZAN'DAN KALAN SORUNLAR VE ÇÖZÜMLERİ: • NÜFUS MÜBADELESİ: Türkiye ile Yunanistan arasında karşılıklı nüfus değişimi; 'yerleşik (etabli)' tanımı sorunu 1930 Ankara Antlaşması ile çözülmüştür. • MUSUL SORUNU: İngiltere ile yaşanan anlaşmazlık, 1926 Ankara Antlaşması ile Musul'un Irak'a bırakılmasıyla sonuçlanmıştır. • OSMANLI BORÇLARI: Taksim edilerek ödeme planına bağlanmıştır. • YABANCI OKULLAR ve azınlık hakları konuları iç mevzuatla düzenlenmiştir. 1930'LARIN İTTİFAK ARAYIŞLARI: • MİLLETLER CEMİYETİ'NE ÜYELİK (1932): Türkiye davetle üye olmuştur. • BALKAN ANTANTI (1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya. İtalya'nın yayılmacılığına karşı statükoyu korumayı amaçlar. • SADABAT PAKTI (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan. Doğu sınırlarında güvenliği hedefler. MONTRÖ BOĞAZLAR SÖZLEŞMESİ (1936): Lozan'la kurulan Boğazlar Komisyonu kaldırılmış, Boğazlar üzerindeki TÜRK EGEMENLİĞİ tam olarak yeniden kurulmuş ve bölgenin silahlandırılması sağlanmıştır. Ticaret gemilerine barış zamanında serbest geçiş tanınırken savaş gemilerinin geçişi tonaj, süre ve bildirim kurallarına bağlanmıştır. Türk diplomasisinin en büyük başarılarından biri sayılır. HATAY'IN ANAVATANA KATILMASI (1939): Fransa ile yürütülen diplomatik süreç sonunda bağımsız Hatay Devleti kurulmuş, ardından Hatay Meclisinin kararıyla Türkiye'ye katılmıştır.

Çok Yönlü Dış Politika ve Güncel Açılımlar

SOĞUK SAVAŞ SONRASI YÖNELİMLER: SSCB'nin dağılmasıyla Türkiye için Kafkasya, Orta Asya ve Balkanlar yeni bir etkileşim alanı açılmıştır. Türk Devletleri Teşkilatı (eski adıyla Türk Konseyi), TİKA ve Yunus Emre Enstitüsü bu alandaki kurumsal araçlardır. ENERJİ DİPLOMASİSİ: Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı, TANAP ve TürkAkım gibi projelerle Türkiye enerji transit ülkesi konumunu güçlendirmeyi hedeflemiştir. KOMŞULARLA İLİŞKİLER: 2000'li yıllarda 'komşularla sıfır sorun' söylemi öne çıkmış; ancak 2011 sonrası Suriye iç savaşı, Arap Ayaklanmaları ve bölgesel kutuplaşma bu yaklaşımın sınırlarını göstermiştir. GÖÇ VE İNSANİ DİPLOMASİ: Suriye krizi sonrası Türkiye dünyada en çok sığınmacıya ev sahipliği yapan ülkelerden biri hâline gelmiştir. 2016 Türkiye-AB Mutabakatı düzensiz göçün yönetimi konusunda temel çerçeveyi oluşturmuştur. ARABULUCULUK VE İNSANİ YARDIM: Türkiye, BM içinde arabuluculuk girişimlerinde etkin rol üstlenmiş; AFAD ve Kızılay üzerinden yürütülen insani yardım faaliyetleri dış politikanın yumuşak güç unsurları arasında sayılmıştır. SAVUNMA SANAYİİ: Yerlileşme oranındaki artış ve insansız hava araçları, dış politikada yeni bir araç ve ihracat kalemi hâline gelmiştir. ÇOK TARAFLI ÜYELİKLER: NATO (1952), Avrupa Konseyi kurucu üyeliği, OECD, G20, Karadeniz Ekonomik İş Birliği (KEİ), İslam İş Birliği Teşkilatı, Türk Devletleri Teşkilatı, D-8. DIŞ POLİTİKANIN SÜREKLİLİKLERİ: Coğrafi konumdan kaynaklanan jeopolitik öncelikler, Batı ile kurumsal bağlar, Kıbrıs ve Ege'deki tezlerin devamlılığı ve bölgesel istikrar arayışı, hükûmetler değişse de süreklilik gösteren temel eksenlerdir.

Püf Noktaları

Türk Dış Politikası Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 50 soru var — 19 kolay, 16 orta, 15 zor.

1. Türkiye AB'ye tam üyelik başvurusunu hangi yıl yapmıştır?

  1. A) 1999
  2. B) 2005
  3. C) 1959
  4. D) 1987 ✓
  5. E) 1963

Çözüm: Türkiye 14 Nisan 1987'de AB'ye (o zamanki AET) tam üyelik başvurusunda bulunmuştur.

2. Türkiye'nin 2016'da AB ile imzaladığı mutabakatın konusu nedir?

  1. A) Vizesiz seyahat
  2. B) Düzensiz göçün önlenmesi ✓
  3. C) Gümrük Birliği'nin güncellenmesi
  4. D) Tarım kotaları
  5. E) Enerji iş birliği

Çözüm: 2016 Türkiye-AB Mutabakatı düzensiz göçün önlenmesi ve mültecilere yönelik iş birliğini düzenler.

3. 1964 tarihli Johnson Mektubu'nun Türk dış politikasına etkisi ne olmuştur?

  1. A) AET'ye başvuru geri çekilmiştir
  2. B) NATO'dan çıkma kararı alınmıştır
  3. C) Kıbrıs'tan tamamen çekilinmiştir
  4. D) Çok yönlü dış politika arayışı hızlanmıştır ✓
  5. E) Varşova Paktı'na üyelik başvurusu yapılmıştır

Çözüm: Mektup, ABD'ye güveni sarsmış ve Türkiye'nin SSCB dahil farklı aktörlerle ilişki geliştirme arayışını hızlandırmıştır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Uluslararası İlişkiler Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026