KPSS Akademi

Fiil Çatısı

Öznesine ve nesnesine göre fiil çatıları; etken-edilgen, geçişli-geçişsiz ayrımları.

KPSS Konuları › Türkçe

Özet

Öznesine ve nesnesine göre fiil çatıları; etken-edilgen, geçişli-geçişsiz ayrımları.

Öznesine Göre Çatı

• ETKEN FİİL: Öznesi belli olan, işi bizzat yapan. 'Ali camı kırdı.' (Ali gerçek özne) • EDİLGEN FİİL: İşi yapan belli DEĞİLDİR; '-il/-in' eki alır. Cümlede SÖZDE ÖZNE bulunur. 'Cam kırıldı.' (Kim kırdı belli değil) TEST: 'tarafından' sözcüğü eklenebiliyorsa edilgendir. • DÖNÜŞLÜ FİİL: Özne işi kendi üzerinde yapar; '-in/-il' eki alır. 'Çocuk yıkandı.' (kendini yıkadı) AYIRT ETME: 'kendi kendine' eklenebiliyorsa DÖNÜŞLÜ, 'tarafından' eklenebiliyorsa EDİLGEN. 'Çocuk yıkandı' → 'Çocuk kendi kendine yıkandı' ✓ (dönüşlü) • İŞTEŞ FİİL: İş birden fazla özne tarafından yapılır; '-iş/-üş' eki alır. KARŞILIKLI: 'Mektuplaştılar.', 'Bakıştılar.' BİRLİKTE: 'Kuşlar uçuştu.', 'Çocuklar koşuştu.'

Nesnesine Göre Çatı

• GEÇİŞLİ FİİL: Nesne alabilen fiil. Yükleme 'neyi/kimi/ne?' sorusu anlamlı cevap verir. 'Kitabı okudu.' → 'Neyi okudu?' → kitabı ✓ • GEÇİŞSİZ FİİL: Nesne alamaz. 'Çocuk uyudu.' → 'Neyi uyudu?' → anlamsız ✗ • OLDURGAN FİİL: GEÇİŞSİZ fiilin '-r, -t, -dir' ekleriyle GEÇİŞLİ hâle gelmesi. 'düşmek' (geçişsiz) → 'düşürmek' (geçişli) 'ölmek' → 'öldürmek', 'gülmek' → 'güldürmek' • ETTİRGEN FİİL: GEÇİŞLİ fiilin aynı eklerle geçişliliğinin ARTMASI (başkasına yaptırma). 'yazmak' (geçişli) → 'yazdırmak' (ettirgen) 'okumak' → 'okutmak', 'yemek' → 'yedirmek' AYIRT ETME: Fiilin KÖK hâli geçişsizse OLDURGAN, geçişliyse ETTİRGENDİR.

Çatı Bilgisiyle İlgili Kurallar

• Çatı YALNIZCA FİİL cümlelerinde aranır. İsim cümlelerinde çatı ARANMAZ. 'O çok çalışkandır.' → çatı yok (isim cümlesi) • Bir fiil hem öznesine hem nesnesine göre çatı özelliği taşır. 'Cam kırıldı.' → edilgen + geçişsiz 'Ali camı kırdı.' → etken + geçişli • EDİLGEN FİİL DAİMA GEÇİŞSİZDİR (nesne alamaz, nesne sözde özneye dönüşmüştür). • Dönüşlü ve işteş fiiller de GEÇİŞSİZDİR. • Bir cümlede birden fazla çatı eki olabilir: 'Yazdırıldı' → yaz-dır-ıl-dı (ettirgen + edilgen)

Sık Karıştırılan Durumlar

• '-il/-in' eki hem EDİLGEN hem DÖNÜŞLÜ yapar. Anlama bakılır: 'Kapı açıldı.' → edilgen (biri açtı) 'Çocuk süslendi.' → dönüşlü (kendini süsledi) • '-iş' eki hem İŞTEŞ yapar hem İSİM-FİİL eki olabilir: 'Bakıştılar.' → işteş fiil 'Bakış çok anlamlıydı.' → isim-fiil (isim görevinde) • Bazı fiiller yalnızca görünüşte çatı eki taşır (kalıplaşmıştır): 'sevinmek, kızmak, dövünmek' → gerçek dönüşlülük yoktur. • GEÇİŞLİLİK TESTİ hatası: 'Ne?' sorusu özneyi de bulduğu için, mutlaka 'NEYİ?' sorusu ile test edilmelidir.

Fiil Kipleri ve Zaman Kayması

• HABER KİPLERİ: Görülen geçmiş (-di), duyulan geçmiş (-miş), şimdiki (-yor), gelecek (-ecek), geniş (-r). • DİLEK KİPLERİ: Gereklilik (-meli), şart (-se), istek (-e), emir (eksiz). Emir kipinin 1. TEKİL ve 1. ÇOĞUL şahsı YOKTUR. • BASİT ZAMANLI FİİL tek kip eki alır. BİLEŞİK ZAMANLI FİİL iki kip eki alır (ek-fiil ile). HİKÂYE: -di (geliyordu), RİVAYET: -miş (geliyormuş), ŞART: -se (geliyorsa). Emir kipinin bileşik çekimi YOKTUR. • ZAMAN (ANLAM) KAYMASI: Çekimlendiği kip ile bildirdiği zamanın farklı olması. 'Yarın gidiyorum.' → şimdiki zaman eki, gelecek anlamı. 'Fatih 1453'te İstanbul'u alır.' → geniş zaman eki, geçmiş anlamı. • EK-FİİL: İsim soylu sözcükleri yüklem yapar ya da basit zamanlıyı bileşik zamanlı yapar. Dört eki: -dir, -di, -miş, -se. • KURALLI BİRLEŞİK FİİLLER: Yeterlilik (-ebilmek), tezlik (-ivermek), süreklilik (-edurmak, -egelmek), yaklaşma (-eyazmak).

Püf Noktaları

Fiil Çatısı Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 226 soru var — 64 kolay, 64 orta, 98 zor.

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kullanılan fiilin çatısı diğerlerinden farklıdır?

  1. A) Yaşlı adam uyudu. ✓
  2. B) Komşular kavga etti.
  3. C) Arkadaşlar selamlaştı.
  4. D) Çocuklar güreşti.
  5. E) Misafirler birbirlerine baktı.

Çözüm: A, B, C ve D seçeneklerindeki fiiller (-ş ekiyle ya da anlamca) işteş çatılıdır; eylem karşılıklı ya da birlikte yapılmaktadır. 'Uyudu' fiili ise geçişsiz çatılı olup işteşlik bildirmemektedir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem öznesiz hem de nesnesiz bir fiil kullanılmıştır?

  1. A) Kapı rüzgârda kendiliğinden kapandı.
  2. B) Öğrenciler sınıfta sıralandı.
  3. C) Dün gece çok yağmur yağdı. ✓
  4. D) Ahmet kitabı masaya bıraktı.
  5. E) Çocuk annesiyle uzun süre konuştu.

Çözüm: Fiil çatısı bakımından 'yağmak' fiili doğa olayı bildiren bir eylem olduğundan ne özne alabilir ne de nesne alabilir; yani hem öznesiz (doğa fiili) hem de nesnesizdir (geçişsiz). 'Kapandı' fiilinde 'kapı' öznesi vardır. 'Konuştu' fiilinde 'çocuk' öznesi mevcuttur. 'Bıraktı' fiilinde özne de nesne de vardır. 'Sıralandı' fiilinde özne bulunmaktadır.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı bakımından bir yanlışlık yapılmıştır?

  1. A) Pencereler rüzgârda kapandı.
  2. B) Asker yaralıları taşıttı.
  3. C) Meyve bahçede toplatıldı.
  4. D) Öğrenciler sınıfta oturtturuldu. ✓
  5. E) Bu roman bir haftada okunabilir.

Çözüm: 'Oturtturuldu' fiili 'otur-t-tur-ul-' biçiminde çözümlenmektedir: 'otur-' (geçişsiz) + '-t-' (ettirgen) = 'oturt-' + '-tur-' (ikinci ettirgen) = 'oturttur-' + '-ul-' (edilgen) = 'oturtturul-'. Buradaki sorun, '-tur-' ettirgen ekinin '-t-' ettirgen ekinin üzerine gelmesiyle oluşan çift ettirgenlik yapısının dil bilgisi açısından çok katmanlı olmasıdır. Ancak asıl yanlışlık; cümlede hem ettirgenlik (birinin aracılığıyla) hem de edilgenlik (üzerinde işlem yapılma) iç içe geçirilmiş ve mantıksal özne belirsiz bırakılmıştır. 'Öğrenciler oturtturuldu' yerine 'Öğrenciler oturtuldu' kullanılması gerekir; '-t-' ile '-tur-' aynı anda kullanıldığında anlatım bozukluğu oluşur.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Türkçe Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026