Deyim ve Atasözleri

Deyim ile atasözü farkı, kalıplaşma özellikleri ve sık çıkan örnekler.

Özet

Deyim ile atasözü farkı, kalıplaşma özellikleri ve sık çıkan örnekler.

Deyim mi, Atasözü mü? — Temel Fark

ATASÖZÜ: • Anonimdir, atalardan gelir. • ÖĞÜT verir, GENEL KURAL / YARGI bildirir. • Genellikle CÜMLE hâlindedir ve GENİŞ ZAMAN kullanılır. • 'Damlaya damlaya göl olur.', 'Ayağını yorganına göre uzat.' DEYİM: • Öğüt vermez, bir DURUMU/KAVRAMI anlatır. • Genellikle MASTAR (-mek/-mak) hâlindedir veya cümle içinde çekimlenir. • 'ağzı kulaklarına varmak', 'pabucu dama atılmak', 'etekleri zil çalmak' AYIRT ETME TESTİ: Bir öğüt/genel kural veriyorsa ATASÖZÜ, sadece bir durumu resmediyorsa DEYİMDİR. HER İKİSİNİN ORTAK ÖZELLİKLERİ: • KALIPLAŞMIŞTIR — sözcükleri değiştirilemez, yerleri değiştirilemez. 'Ayağını yorganına göre uzat' ✓ / 'Ayağını battaniyene göre uzat' ✗ • Çoğu MECAZ anlam taşır. • Kısa ve özlüdür.

Özel Durumlar

• GERÇEK ANLAMLI ATASÖZLERİ: Bazıları mecaz taşımaz. 'Dost ile ye iç, alışveriş etme.' 'Bugünün işini yarına bırakma.' • HEM DEYİM HEM ATASÖZÜ ÖZELLİĞİ TAŞIYANLAR: Nadirdir; sınavda tartışmalı olduğu için genelde sorulmaz. • DEYİM + CÜMLE: Deyimler cümle içinde çekimlenir. 'Sınavı kazanınca etekleri zil çaldı.' • ATASÖZLERİNDE ZAMAN: Genellikle geniş zaman; bazen emir kipi ('Ayağını yorganına göre uzat'). • ÖZDEYİŞ (VECİZE): Söyleyeni BELLİ olan özlü söz. Atasözünden farkı budur. 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.' (Atatürk)

Sık Çıkan Deyimler

• PİŞMİŞ AŞA SU KATMAK: Neredeyse bitmiş bir işi bozmak, engel olmak. • KILI KIRK YARMAK: Aşırı titiz ve ayrıntıcı davranmak. • ETEKLERİ ZİL ÇALMAK: Çok sevinmek. • PABUCU DAMA ATILMAK: Değerini yitirmek, gözden düşmek. • AĞZINDAN BAKLAYI ÇIKARMAK: Uzun süre sustuktan sonra sert söz söylemek. • İPİNİ ÇEKMEK: Bir işi bitirmek, sona erdirmek. • GÖZ YUMMAK: Görmezden gelmek. • BURNU HAVADA OLMAK: Kibirli olmak. • DİLİ VARMAMAK: Söylemeye kıyamamak. • ELİ MAŞALI: Kavgacı, geçimsiz (kadın). • İĞNEYLE KUYU KAZMAK: Çok zor ve uzun sürecek bir işi yapmaya çalışmak. • AYVAYI YEMEK: Kötü duruma düşmek. • BAŞ GÖZ ETMEK: Evlendirmek. • DÖRT GÖZLE BEKLEMEK: Sabırsızlıkla beklemek.

Sık Çıkan Atasözleri ve Anlamları

• İT ÜRÜR, KERVAN YÜRÜR: Boş ve kötü niyetli eleştirilere aldırmadan işe devam etmek gerekir. • KOMŞU KOMŞUNUN KÜLÜNE MUHTAÇTIR: İnsanlar birbirinin yardımına ihtiyaç duyar. • AYAĞINI YORGANINA GÖRE UZAT: Gelirine göre harcama yap. • DAMLAYA DAMLAYA GÖL OLUR: Küçük birikimler zamanla büyür. • SAKLA SAMANI, GELİR ZAMANI: Değersiz görünen şey ileride işe yarayabilir. • BİR ELİN NESİ VAR, İKİ ELİN SESİ VAR: Birlikte çalışmak daha verimlidir. • ACELE İŞE ŞEYTAN KARIŞIR: Aceleyle yapılan iş iyi olmaz. • DAMLA DAMLA GÖL OLUR / TAŞ YERİNDE AĞIRDIR: Herkes bulunduğu yerde değerlidir. • ÜZÜM ÜZÜME BAKA BAKA KARARIR: İnsan arkadaşından etkilenir. • GÜLÜ SEVEN DİKENİNE KATLANIR: Sevilen şeyin zorluğuna da katlanılır. • AĞAÇ YAŞKEN EĞİLİR: Eğitim küçük yaşta verilir. • SÜTTEN AĞZI YANAN YOĞURDU ÜFLEYEREK YER: Kötü deneyim sonrası temkinli olunur.

İkileme, Pekiştirme ve Kalıplaşmış İfadeler

• İKİLEME: Anlamı güçlendirmek için sözcük tekrarı. Aralarına NOKTALAMA KONMAZ. Aynı sözcük (yavaş yavaş), yakın anlamlı (doğru dürüst), zıt anlamlı (aşağı yukarı), biri anlamsız (eğri büğrü), ikisi de anlamsız (abur cubur), yansıma (şırıl şırıl). • PEKİŞTİRME: Sıfat ve zarfların ilk hecesine m, p, r, s getirilir → bembeyaz, sapsarı, tertemiz, masmavi. • ATASÖZÜ: Anonimdir, kalıplaşmıştır, genel kural/öğüt/deneyim bildirir, çoğunlukla geniş zaman veya emir kipiyle çekimlenir, YARGI BİLDİRİR (cümledir). • DEYİM: Anlatımı güzelleştirir, kalıplaşmıştır, genellikle MECAZ taşır, çoğunlukla YARGI BİLDİRMEZ (söz öbeğidir), öğüt vermez. • AYIRT ETME: Öğüt veriyor ve yargı bildiriyorsa ATASÖZÜ; durum anlatıyor ve mastar hâlinde söylenebiliyorsa DEYİM. 'Ayağını yorganına göre uzat' → atasözü. 'Ayağını denk almak' → deyim. • ÖZLÜ SÖZ (VECİZE): Söyleyeni BELLİDİR — atasözünden bu yönüyle ayrılır. • TERİM ANLAM: Bilim, sanat veya meslek dalına özgü anlam. 'Kök' hem dil bilgisinde hem matematikte terimdir.

Püf Noktaları

Atasözü öğüt/genel kural verir, deyim sadece durum anlatır.
İkisi de kalıplaşmıştır; sözcükleri değiştirilemez.
Özdeyişin söyleyeni bellidir, atasözünün değildir.
Deyimler genellikle mastar hâlindedir veya cümlede çekimlenir.
Bazı atasözleri gerçek anlamlıdır ('Bugünün işini yarına bırakma').
Sorularda deyimin cümleye anlamca UYGUN kullanılıp kullanılmadığına bakılır.
Atasözü yargı bildirir ve öğüt verir; deyim genellikle yargı bildirmez.
İkilemelerin arasına noktalama konmaz.
Özlü sözün söyleyeni bellidir, atasözünün değildir.
Pekiştirme m, p, r, s harfleriyle yapılır.

Deyim ve Atasözleri Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 260 soru var — 84 kolay, 96 orta, 80 zor.

1. "Kılı kırk yarmak" deyimi aşağıdaki cümlelerin hangisinde kullanılmıştır?

A) Kılıcı parçalamak için defalarca sertçe vurdu.
B) Dikkatli davranmak yerine acele etti.
C) İnce kılları makasla kesmekte iyice ustalaşmış, bunu meslek edinmişti.
D) Her konuda kılı kırk yaran biri olduğu için yanlış yapmıyordu. ✓
E) Saçını kesmek için berbere gitti.

Çözüm: "Kılı kırk yarmak" deyimi, bir konuyu aşırı ayrıntıya inerek incelemek, ince eleyip sık dokumak anlamına gelir. B seçeneğinde bu anlam doğru biçimde verilmiştir: her konuyu çok ayrıntılı incelediği için hata yapmamaktadır.

2. 'Mum dibine ışık vermez' atasözüyle anlam bakımından en yakın olan atasözü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Balık baştan kokar.
B) Nalıncı keseri gibi kendine yontar. ✓
C) Ağaç yaşken eğilir, sonra eğilmez. Sonradan eğilmez.
D) Dost acı söyler.
E) Körle yatan şaşı kalkar dersler.

Çözüm: 'Mum dibine ışık vermez' atasözü, insanın kendi yakınlarına veya kendine iyilik etmediği, başkalarına yardımcı olan birinin kendi çevresini ihmal ettiği anlamını taşır. 'Nalıncı keseri gibi kendine yontar' da kişinin her şeyi kendi çıkarına göre düzenlediğini ifade eder; ancak her iki atasözü de kişinin önce kendini ya da yakın çevresini gözetmesi temasında buluşur. Bu iki atasözü, bencillik ve yakın çevreyi ön planda tutma açısından en yakın anlam ilişkisini kurar.

3. Aşağıdaki atasözlerinin hangisi, 'görünüşe aldanmamak gerekir' anlamını taşımaktadır?

A) Boş teneke çok ses çıkarır.
B) Taş yerinde ağırdır.
C) Sakla samanı, gelir zamanı.
D) Her gülen yüz dost değildir. ✓
E) Mum dibine ışık vermez.

Çözüm: 'Her gülen yüz dost değildir' atasözü, yüz ifadesinin ya da dış görünüşün her zaman gerçeği yansıtmadığını, gülümseyen birinin mutlaka dost olmadığını vurgular; bu da 'görünüşe aldanmamak gerekir' mesajıyla tam örtüşür. A seçeneği yakın çevreyi ihmal etmeyi, C seçeneği bilgisiz ya da yetersiz kişilerin çok konuştuğunu, D seçeneği her şeyin kendi ortamında değerli olduğunu, E seçeneği ise tutumluluğu ve ilerisini görmeyi anlatır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Türkçe Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026