KPSS Akademi

Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemi

Dağılma dönemi ıslahatları, Tanzimat ve Islahat Fermanları, I. ve II. Meşrutiyet.

KPSS Konuları › Tarih

Özet

Dağılma dönemi ıslahatları, Tanzimat ve Islahat Fermanları, I. ve II. Meşrutiyet.

III. Selim ve II. Mahmut Islahatları

III. SELİM (1789-1807): • NİZAM-I CEDİT (Yeni Düzen) — modern ordu kuruldu, İRAD-I CEDİT hazinesi oluşturuldu. • Avrupa'da SÜREKLİ ELÇİLİKLER açıldı (Londra, Paris, Viyana, Berlin). • Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahttan indirildi. II. MAHMUT (1808-1839): • SENED-İ İTTİFAK (1808): Padişahın yetkilerini SINIRLAYAN ilk belge; ayanlarla imzalandı. • 1826 VAKA-İ HAYRİYE: YENİÇERİ OCAĞI KALDIRILDI, yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu. • DİVAN teşkilatı kaldırıldı, NAZIRLIKLAR (bakanlıklar) kuruldu. • İlk resmî gazete TAKVİM-İ VEKAYİ (1831). • İlk NÜFUS SAYIMI (1831, sadece erkekler), POSTA teşkilatı, MUHTARLIK, PASAPORT. • Tımar sistemi kaldırıldı; ilköğretim zorunlu hâle getirildi (İstanbul'da). • Müsadere usulü kaldırıldı (özel mülkiyet güvencesi).

Tanzimat Fermanı (3 Kasım 1839)

• ABDÜLMECİT döneminde MUSTAFA REŞİT PAŞA tarafından GÜLHANE PARKI'nda okundu (Gülhane Hatt-ı Hümayunu). • AMAÇ: Devleti dağılmaktan kurtarmak, Avrupa desteği almak (Mısır Meselesi). • GETİRDİKLERİ: - Müslüman-gayrimüslim herkesin CAN, MAL, IRZ güvenliği - Vergilerin gelire göre alınması - Askerlik ocak yerine VATAN görevi hâline geldi - Mahkemeler açık olacak, kimse yargısız cezalandırılmayacak - Herkes MÜLKİYET ve MİRAS hakkına sahip • ÖNEMİ: Padişah ilk kez kendi üstünde bir GÜCÜ (kanun) kabul etti. ANAYASACILIĞA giden ilk adım.

Islahat Fermanı (1856)

• Kırım Savaşı sonrası PARİS KONFERANSI öncesinde ilan edildi — Avrupa devletlerinin baskısıyla. • Gayrimüslimlere yönelik haklar genişletildi: - Devlet memuriyetine girme, askerlik yapma (bedelli ödeyerek muaf olabilme) - Okul, kilise, hastane açabilme - Şirket kurma, il meclislerine üye olma - Vergi eşitliği (cizye kaldırıldı) - Karma mahkemeler kurulması • ELEŞTİRİ: Müslümanlar aleyhine ayrıcalık yarattığı ve dış müdahaleye kapı araladığı yönünde tepki topladı.

I. Meşrutiyet (1876-1878)

• II. ABDÜLHAMİT tahta çıktı; GENÇ OSMANLILAR (Jön Türkler) baskısıyla KANUN-İ ESASİ ilan edildi (23 Aralık 1876). • Türk tarihinin İLK ANAYASASI'dır. Mithat Paşa öncülüğünde hazırlandı. • MECLİS-İ UMUMİ iki kanatlı: Heyet-i Mebusan (seçimle) ve Heyet-i Ayan (padişah atar). • Padişahın yetkileri korundu: meclisi açma-kapama, sürgün etme (113. madde). • 1877-78 OSMANLI-RUS SAVAŞI (93 Harbi) bahane edilerek meclis KAPATILDI → İSTİBDAT DÖNEMİ başladı. • 1878 AYASTEFANOS ve BERLİN ANTLAŞMALARI: Büyük toprak kayıpları; Ermeni Meselesi ilk kez uluslararası belgeye girdi.

II. Meşrutiyet (1908) ve Sonrası

• İTTİHAT VE TERAKKİ Cemiyeti baskısıyla II. Abdülhamit meşrutiyeti yeniden ilan etti (23 Temmuz 1908). • 31 MART OLAYI (13 Nisan 1909): Meşrutiyet karşıtı ayaklanma; HAREKET ORDUSU (Mahmut Şevket Paşa, kurmayı Mustafa Kemal) bastırdı. II. Abdülhamit tahttan indirildi, V. Mehmet Reşat tahta çıktı. • 1909 ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ: Padişahın yetkileri sınırlandırıldı, meclis güçlendi, hükümet meclise karşı sorumlu hâle geldi. GERÇEK ANLAMDA parlamenter sisteme geçiş. • 1911-12 TRABLUSGARP SAVAŞI (İtalya): Uşi Antlaşması ile Trablusgarp kaybedildi, Rodos ve 12 Ada geçici olarak İtalya'ya bırakıldı (geri alınamadı). • 1912-13 BALKAN SAVAŞLARI: I. Balkan Savaşı'nda ağır yenilgi (Edirne kaybı); II. Balkan Savaşı'nda EDİRNE ve KIRKLARELİ geri alındı. Batı sınırı büyük ölçüde bugünkü hâlini aldı.

Fermanların Karşılaştırması

• TANZİMAT FERMANI (Gülhane Hatt-ı Hümâyunu, 1839 — Mustafa Reşit Paşa): Padişah kendi YETKİSİNİ KENDİ İSTEĞİYLE sınırlandırdı — Osmanlı'da hukuk devletine ilk adım. Can, mal, ırz güvenliği; vergide adalet; askerlikte düzen; MAHKEME KARARI OLMADAN kimse cezalandırılamaz. ANAYASACILIK hareketinin başlangıcı sayılır. • ISLAHAT FERMANI (1856): Kırım Savaşı sonrası PARİS KONFERANSI öncesinde Avrupa baskısıyla ilan edildi — dış baskı ürünüdür. Gayrimüslimlere devlet memuru olma, okul açma, şirket kurma hakkı; CİZYE kaldırıldı, bedelli askerlik geldi. Amaç Osmanlıcılık ile dağılmayı önlemekti; sonuç azınlıkların güçlenmesi oldu. • FARK: Tanzimat İÇ İRADE ile ve TÜM tebaa için; Islahat DIŞ BASKI ile ve ağırlıklı olarak GAYRİMÜSLİMLER için.

I. ve II. Meşrutiyet

• I. MEŞRUTİYET (23 Aralık 1876): II. Abdülhamit — KANUN-İ ESASİ ilan edildi. Osmanlı'nın İLK ANAYASASI; halk ilk kez sınırlı da olsa yönetime katıldı (Mebusan Meclisi). ANCAK: Meclisi açma-kapama yetkisi padişahta; anayasa padişahın üstünde değil. Egemenlik hâlâ padişahındır. 93 HARBİ (1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı) bahane edilerek meclis kapatıldı → İSTİBDAT DÖNEMİ. • II. MEŞRUTİYET (24 Temmuz 1908): İTTİHAT VE TERAKKİ baskısıyla yeniden ilan edildi. 31 MART OLAYI (13 Nisan 1909): Meşrutiyete karşı ilk büyük ayaklanma. HAREKET ORDUSU bastırdı; II. Abdülhamit tahttan indirildi. 1909 ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ: Padişahın yetkileri ciddi biçimde sınırlandı; hükümet meclise karşı sorumlu hâle geldi. GERÇEK anlamda parlamenter sisteme geçiş. Osmanlı'da ÇOK PARTİLİ hayat başladı (İttihat ve Terakki, Ahrar, Hürriyet ve İtilaf).

Fikir Akımları

• OSMANLICILIK: Din-dil-ırk farkı gözetmeksizin herkesi 'Osmanlı' çatısında tutmak. Tanzimat ve Islahat'ın temeli. BALKAN SAVAŞLARI ile geçersizliği anlaşıldı. • İSLAMCILIK (Ümmetçilik): Müslümanları halife etrafında birleştirmek. II. Abdülhamit'in politikası. I. DÜNYA SAVAŞI'nda Arapların İngilizlerle iş birliği yapmasıyla çöktü. • TÜRKÇÜLÜK (Milliyetçilik): Ziya Gökalp, Yusuf Akçura. Diğerleri başarısız olunca öne çıktı; MİLLÎ MÜCADELE'nin fikrî temelini oluşturdu. • BATICILIK: Kurtuluşu Avrupa'nın bilim, teknik ve kurumlarını almakta gördü. Abdullah Cevdet. • ADEM-İ MERKEZİYETÇİLİK: Prens Sabahattin — yerinden yönetim ve girişimcilik.

Püf Noktaları

Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemi Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 201 soru var — 62 kolay, 69 orta, 70 zor.

1. Tanzimat döneminde kurulan ve ilk düzenli Osmanlı mahkemesi niteliğini taşıyan mahkeme aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Nizamiye Mahkemeleri
  2. B) Divan-ı Ahkam-ı Adliye ✓
  3. C) Divan-ı Hümayun
  4. D) İstinaf Mahkemeleri
  5. E) Şer'iye Mahkemeleri

Çözüm: Tanzimat döneminde 1868'de kurulan Divan-ı Ahkam-ı Adliye, Osmanlı'da modern anlamda ilk yüksek yargı organı sayılmaktadır. Nizamiye Mahkemeleri de bu dönemde şer'iye mahkemelerinin yanında kurulmuştur.

2. 31 Mart Vakası'nın (1909) Osmanlı siyasi tarihi açısından önemi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde ifade edilir?

  1. A) Osmanlı tarihinde ilk kez ordu komutanlarının siyasi otoriteyi ele geçirmesi
  2. B) Osmanlı Devleti'nde ilk kez sivillerin ordu üzerinde doğrudan denetim kurmasını sağlaması ve askerî vesayetin kalıcı biçimde sona ermesi
  3. C) İkinci Meşrutiyet'in sona erip Birinci Meşrutiyet'e dönüleceğinin ilan edilmesi
  4. D) Müslüman din adamlarının öncülüğünde başarılı bir şeriat devleti kurma girişimi olması
  5. E) Hareket Ordusu'nun isyanı bastırması ardından İttihatçıların iktidarını pekiştirmesi ve II. Abdülhamit'in tahttan indirilmesi ✓

Çözüm: 31 Mart Vakası, İkinci Meşrutiyet'e karşı çıkan ve şeriatın yeniden getirilmesini isteyen ayaklanmacı askerler ve medrese öğrencilerinin İstanbul'da başlattığı gerici isyandır. Selanik'ten gelen Hareket Ordusu isyanı bastırmış, ardından İttihat ve Terakki Cemiyeti bu gelişmeyi bir fırsat olarak değerlendirerek iktidarını güçlendirmiş ve II. Abdülhamit'i tahttan indirmiştir. Başarılı bir şeriat devleti girişimi değil, bastırılmış bir isyandır. İTC iktidarını pekiştirmiş, sivil-asker dengesi ise İTC lehine kaymaya devam etmiştir.

3. II. Meşrutiyet'in (1908) ilanından sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Osmanlı siyasetindeki rolü değişime uğramıştır. Aşağıdaki gelişmelerden hangisi, İTC'nin 'perde arkasından yönetim' anlayışından 'doğrudan iktidar' modeline geçişinin en belirgin kırılma noktasıdır?

  1. A) Enver Paşa'nın 1914'te Harbiye Nazırı olmasıyla fiilen askeri diktatörlüğün kurulması
  2. B) 1914'te Osmanlı'nın Birinci Dünya Savaşı'na Almanya yanında girmesi kararını tek başlarına almaları
  3. C) 1913 Bâbıâli Baskını ile rakip Hürriyet ve İtilaf iktidarına son vermeleri ✓
  4. D) 1908 seçimlerinde meclisteki çoğunluğu ele geçirmeleri
  5. E) 1909 31 Mart Vakası'nın bastırılmasının ardından II. Abdülhamit'i tahttan indirmeleri

Çözüm: İTC 1908-1912 arasında seçilmiş bir parti olarak parlamenter çoğunlukla yönetmiş ve Balkan Savaşı yenilgisinin ardından Kamil Paşa hükümetinin zamanında erk kaybetme tehlikesiyle karşılaşmıştır. Ocak 1913'teki Bâbıâli Baskını ile silah zoruyla Sadrazam'ı istifaya zorlamış ve iktidarı doğrudan ele geçirmiştir. Bu eylem, meşruti-parlamenter görünümden tek parti fiili egemenliğine geçişin simgesidir.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Tarih Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026