KPSS Akademi

Osmanlı Duraklama ve Gerileme Dönemi

1579-1699 duraklama, 1699-1792 gerileme; ıslahatlar, antlaşmalar ve toprak kayıpları.

KPSS Konuları › Tarih

Özet

1579-1699 duraklama, 1699-1792 gerileme; ıslahatlar, antlaşmalar ve toprak kayıpları.

Duraklama Dönemi (1579-1699)

• Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümü (1579) duraklamanın başlangıcı sayılır. • İÇ SEBEPLER: Merkezî otoritenin zayıflaması, şehzadelerin sancağa çıkmaması (Kafes Usulü), tımar sisteminin bozulması, devşirme sisteminin bozulması, ulemanın bozulması, ekonomik sıkıntılar. • DIŞ SEBEPLER: Doğal sınırlara ulaşılması, Avrupa'daki bilim-teknik gelişmeler, Coğrafi Keşifler, güçlü devletlerle komşuluk. • İSYANLAR: Celali İsyanları (Anadolu), İstanbul (Yeniçeri) İsyanları, Eyalet İsyanları. • 1596 HAÇOVA Zaferi (III. Mehmet), 1606 ZİTVATOROK Antlaşması: Avusturya arşidükü protokolde Osmanlı padişahına denk sayıldı → Osmanlı üstünlüğü sona erdi. • 1699 KARLOFÇA ANTLAŞMASI: İlk büyük toprak kaybı. Duraklama bitti, GERİLEME başladı.

Duraklama Dönemi Islahatları

• II. OSMAN (Genç Osman): Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak isteyen ilk padişah; bu yüzden öldürüldü (ilk padişah katli). • IV. MURAT: İçki ve tütün yasağı, gece sokağa çıkma yasağı; Koçi Bey Risalesi'ni hazırlattı. Revan ve Bağdat seferleri (1639 KASR-I ŞİRİN — bugünkü İran sınırının temeli). • KÖPRÜLÜLER DEVRİ (1656-1691): Köprülü Mehmet Paşa geniş yetkilerle sadrazam oldu; devlet kısa süre toparlandı. Girit'in fethi (1669) Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde tamamlandı. • 1683 II. VİYANA KUŞATMASI başarısız oldu → Kutsal İttifak (Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya, Malta) kuruldu → 16 yıl savaş → Karlofça.

Gerileme Dönemi ve Antlaşmalar

• 1699 KARLOFÇA: Avusturya'ya Macaristan ve Erdel, Venedik'e Mora ve Dalmaçya, Lehistan'a Podolya. İlk büyük toprak kaybı. • 1700 İSTANBUL ANTLAŞMASI: Rusya'ya AZAK Kalesi → Rusya Karadeniz'e indi. • 1711 PRUT ANTLAŞMASI: Azak geri alındı (Baltacı Mehmet Paşa). • 1718 PASAROFÇA: Belgrad ve Banat kaybedildi → LALE DEVRİ başladı (1718-1730). • 1739 BELGRAD ANTLAŞMASI: Belgrad ve Azak geri alındı — Osmanlı'nın SON KAZANÇLI antlaşmasıdır. • 1774 KÜÇÜK KAYNARCA: EN AĞIR ANTLAŞMA. Kırım'a bağımsızlık (ilk Müslüman toprak kaybı), Rusya'ya kapitülasyon, Ortodoksların koruyuculuğu, savaş tazminatı. • 1792 YAŞ ANTLAŞMASI: Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kesin kabul edildi. Gerileme bitti, DAĞILMA başladı.

Lale Devri ve Islahatlar (1718-1730)

• III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa dönemi. • İLK MATBAA kuruldu (İbrahim Müteferrika ve Said Efendi, 1727) — dinî eserler basılmadı. • İlk kez AVRUPA'YA GEÇİCİ ELÇİLİKLER açıldı (Yirmisekiz Çelebi Mehmet — Paris). • Çiçek aşısı uygulandı, itfaiye (Tulumbacı Ocağı) kuruldu, çini ve kumaş atölyeleri açıldı. • Yalova'da kâğıt, İstanbul'da kumaş fabrikası. • PATRONA HALİL İSYANI (1730) ile Lale Devri sona erdi. DİĞER ISLAHATLAR: • I. MAHMUT: Humbaracı Ahmet Paşa (Kont de Bonneval) ile Humbaracı Ocağı ıslah edildi; Kara Mühendishanesi. • III. MUSTAFA: Baron de Tott, Sürat Topçuları, Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (Deniz Mühendishanesi). • I. ABDÜLHAMİT: İstihkâm Okulu.

Islahatlar — Dönem Dönem

• DURAKLAMA DÖNEMİ ISLAHATLARI genelde KİŞİYE BAĞLI, BASKI VE ŞİDDETE dayalı ve ESKİYE DÖNÜŞ amaçlıdır — bu yüzden kalıcı olmamıştır. II. OSMAN (Genç Osman): Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak isteyen ilk padişah; bu yüzden öldürüldü — ilk kez bir padişah askerler tarafından katledildi. IV. MURAT: Şiddete dayalı düzen; içki-tütün yasağı. KOÇİ BEY RİSALESİ sunuldu (Osmanlı'nın 'raporu'). TARHUNCU AHMET PAŞA: İlk ciddi BÜTÇE çalışması. KÖPRÜLÜLER DÖNEMİ: Geçici toparlanma; Girit'in fethi tamamlandı (1669). • GERİLEME DÖNEMİ ISLAHATLARI ise AVRUPA örnek alınarak yapılır — yön değişmiştir. LÂLE DEVRİ (1718-1730, III. Ahmet - Nevşehirli Damat İbrahim Paşa): İLK MATBAA (İbrahim Müteferrika, 1727), ilk itfaiye (Tulumbacı Ocağı), çiçek aşısı, Yalova kâğıt fabrikası, ilk kez Avrupa'ya ELÇİ gönderildi. PATRONA HALİL İSYANI ile son buldu (1730). I. MAHMUT: Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval) ile ordu ıslahatı; Kara Mühendishanesi. III. MUSTAFA: Baron de Tott; SÜRAT TOPÇULARI, Deniz Mühendishanesi (Mühendishane-i Bahrî-i Hümâyun). III. SELİM: NİZAM-I CEDİT — ilk KAPSAMLI ve PLANLI ıslahat. İrad-ı Cedit hazinesi kuruldu. Avrupa'da SÜREKLİ ELÇİLİKLER açıldı. KABAKÇI MUSTAFA İSYANI ile devrildi. II. MAHMUT: SEKBAN-I CEDİT, ALEMDAR MUSTAFA PAŞA ve SENED-İ İTTİFAK (1808) — padişah yetkisinin ilk kez sınırlandığı belge. VAKA-İ HAYRİYE (1826): Yeniçeri Ocağı kaldırıldı, ASÂKİR-İ MANSÛRE-İ MUHAMMEDİYE kuruldu. İlk nüfus sayımı, ilk posta, Takvim-i Vekayi (ilk resmî gazete), müsadere kaldırıldı, ilköğretim zorunlu hâle getirildi (İstanbul'da).

Dönüm Noktası Antlaşmalar

• KARLOFÇA (1699): Osmanlı'nın ilk BÜYÜK toprak kaybı. GERİLEME DÖNEMİ'nin başlangıcı sayılır. • PASAROFÇA (1718): Lâle Devri'ni başlattı; Batı'ya yönelişin miladı. • KÜÇÜK KAYNARCA (1774): EN AĞIR antlaşmalardan biri. KIRIM'a bağımsızlık verildi — ilk kez Müslüman halkın yaşadığı toprak kaybedildi. Rusya Ortodoksların koruyuculuğunu üstlendi; kapitülasyonlardan yararlanma hakkı aldı. • ZİŞTOVİ (1791) ve YAŞ (1792): Osmanlı'nın TOPRAK KAZANMADIĞI ilk antlaşmalar; artık sadece savunma yapılabildiğinin göstergesi. • 1740 KAPİTÜLASYONLARI: Fransa'ya verilen ayrıcalıklar SÜREKLİ hâle getirildi — ekonomik bağımlılığın dönüm noktası. • 1838 BALTA LİMANI TİCARET ANTLAŞMASI (İngiltere): İç ticaret yabancılara açıldı; yerli üretim çöktü. Osmanlı ekonomisinin AÇIK PAZAR hâline gelmesi.

Püf Noktaları

Osmanlı Duraklama ve Gerileme Dönemi Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 239 soru var — 82 kolay, 87 orta, 70 zor.

1. Osmanlı Devleti'nde 'devsirme sistemi'nin bozulmasıyla ortaya çıkan en önemli sorun aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Tımar sisteminin güçlenmesi
  2. B) Ticaret gelirlerinin azalması
  3. C) Eyalet yönetiminin tümüyle merkeze bağlanarak özerkliğin kaldırılması
  4. D) Yeniçeri ocağına Müslüman Türk çocuklarının alınmaya başlanması ✓
  5. E) Denizcilik faaliyetlerinin tümüyle durması

Çözüm: Devşirme sisteminin bozulmasıyla birlikte yeniçeri ocağına başlangıçta alınmaları yasaklanan Müslüman Türk çocukları da dahil edilmeye başlandı. Bu durum ocağın askerî disiplinini bozmuş, yeniçerilerin devlet işlerine müdahalesini artırmış ve sık sık yaşanan isyanların zeminini hazırlamıştır.

2. Osmanlı Devleti'nde tımar sisteminin bozulmasının yol açtığı sonuçlar arasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan ve birincil bir etki olarak değerlendirilemez?

  1. A) Taşrada yönetim otoritesinin zayıflaması
  2. B) Kapıkulu askerlerinin iaşesinin güçleşmesi
  3. C) Eyalet askerlerinin (tımarlı sipahilerin) kalitesinin düşmesi
  4. D) Hazineye olan mali baskının artması
  5. E) Yeniçeri Ocağı'nın lağvedilmesi ✓

Çözüm: Tımar sisteminin bozulması; taşra yönetiminin zayıflaması, sipahi ordusunun çözülmesi ve devlet gelirlerinin azalmasına yol açmıştır. Bu durum dolaylı olarak merkezi ordunun (kapıkulu) finansmanını güçleştirmiştir. Ancak Yeniçeri Ocağı'nın lağvedilmesi (1826, Vaka-i Hayriye), tımar sisteminin bozulmasının değil; onlarca yıllık ıslahat girişimlerine yeniçerilerin direnmesinin ve özellikle II. Mahmud'un kararlı tutumunun bir sonucudur. Bu nedenle D seçeneği doğrudan bir etki değildir.

3. 17. yüzyılda Osmanlı maliyesinin içine girdiği krizin yapısal nedenlerini inceleyen bir tarihçi, 'Osmanlı fiyat devriminin Avrupa fiyat devriminden farklı sonuçlar doğurduğunu' ileri sürmektedir. Bu farklılığın temel açıklaması aşağıdakilerden hangisi olamaz?

  1. A) Osmanlı'da fiyat devriminin neden olduğu enflasyonun yeniçeri maaşlarını eritip ocak isyanlarını tetiklemesi
  2. B) Osmanlı'nın para ekonomisine geçişinin tımar sistemini ve sabit gelirleri çökertmesi
  3. C) Avrupa'da fiyat devriminin ticari kapitalizmin gelişmesine zemin hazırlarken Osmanlı'da bu sürecin lonca ve narh sisteminin baskısıyla engellenmesi
  4. D) Osmanlı devletinin fiyat devrimine yanıt olarak tımar topraklarını giderek artan oranda iltizama açması ve bu sürecin ayan sınıfının doğuşunu hızlandırması
  5. E) Osmanlı'nın Amerika gümüşünü ticaretten kazandığı için fiyat devriminden hiç etkilenmemesi ✓

Çözüm: Amerika'dan Avrupa'ya akan gümüşün Osmanlı piyasalarını da derinden etkilediği bilinmektedir; Osmanlı bu gümüşten ticaret yoluyla pay alarak fiyat enflasyonunun yayılmasına zemin hazırlamıştır. Dolayısıyla 'Osmanlı'nın hiç etkilenmediği' iddiası tamamen yanlıştır. Diğer seçenekler tarihsel olarak savunulabilir ve gerçek neden-sonuç ilişkilerine dayanmaktadır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Tarih Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026