KPSS Akademi

İlk Türk Devletleri

Orta Asya'da kurulan ilk Türk devletleri, kültür ve uygarlıkları, Orhun Yazıtları ve göçler.

KPSS Konuları › Tarih

Özet

Orta Asya'da kurulan ilk Türk devletleri, kültür ve uygarlıkları, Orhun Yazıtları ve göçler.

Orta Asya'nın İlk Sakinleri ve Göçler

• Türklerin ana yurdu: ORTA ASYA (Altay-Sayan dağları, Tanrı Dağları, Hazar'ın kuzeyi). • GÖÇ SEBEPLERİ: Kuraklık ve iklim değişikliği, nüfus artışı, otlak yetersizliği, boylar arası mücadele, dış baskılar (Çin, Moğol), Cihan hâkimiyeti düşüncesi. • Göç YÖNLERİ: Batı (Avrupa, Karadeniz'in kuzeyi), Güney (Hindistan, İran), Doğu (Çin, Kore), Kuzey (Sibirya). • Anav, Afanasyevo, Andronova, Karasuk, Tagar → Orta Asya'nın en eski KÜLTÜR MERKEZLERİ. Andronova en geniş alana yayılanıdır.

Asya Hun Devleti (MÖ 220 – MS 216)

• Bilinen İLK TÜRK DEVLETİDİR. Merkezi ORHUN (Ötüken). • METE HAN (Mao-tun) dönemi en parlak devirdir. • Mete Han ONLU SİSTEMİ kurdu — düzenli ordu teşkilatının temeli, dünya ordularına örnek oldu. • Türk ordusunun kuruluşu MÖ 209 kabul edilir (Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı). • ÇİN SEDDİ, Hun akınlarına karşı yapılmıştır. • 'Toprak milletindir, kimse veremez' sözü Mete Han'a aittir (vatan bilinci). • MÖ 48'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı.

Göktürk (Kök Türk) Devleti

I. GÖKTÜRK (552-630): • BUMİN KAĞAN tarafından kuruldu. • 'TÜRK' adını ilk kez resmî devlet adı olarak kullanan devlettir. • İSTEMİ YABGU döneminde Bizans ile ittifak, Sasanilere karşı İpek Yolu mücadelesi. • 630'da Çin egemenliğine girdi. II. GÖKTÜRK / KUTLUK (682-744): • KUTLUK KAĞAN (İlteriş) bağımsızlığı kazandı. • BİLGE KAĞAN, KÜL TİGİN ve VEZİR TONYUKUK dönemi altın çağıdır. • ORHUN YAZITLARI (Göktürk Kitabeleri) bu döneme aittir — Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri. • Yazıtlar 1893'te Danimarkalı VILHELM THOMSEN tarafından okundu.

Uygur Devleti (744-840)

• Kutluk Bilge Kül Kağan kurdu. Başkent ORDU-BALIK (Karabalgasun). • YERLEŞİK HAYATA GEÇEN İLK TÜRK DEVLETİDİR (şehir ve tapınak yaptılar). • MANİHEİZM dinini benimsediler (Bögü Kağan) — et yemeyi ve savaşmayı yasakladığı için askerî güçlerini zayıflattı. • 18 harfli UYGUR ALFABESİNİ oluşturdular. • MATBAA ve HAREKETLİ HARF tekniğini kullandılar. • Kâğıt üretimi yaptılar; minyatür sanatında ileri gittiler. • 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldılar.

Diğer Türk Devletleri ve Toplulukları

• AVRUPA HUN DEVLETİ: ATTİLA dönemi zirve. Balkan Seferleri, Batı Roma üzerine Galya ve İtalya seferleri. Papa'nın ricasıyla Roma'ya girmedi. • AVARLAR: İstanbul'u KUŞATAN İLK TÜRK devleti (619 ve 626). • HAZARLAR: MUSEVİLİĞİ benimseyen tek Türk devleti. 'Hazar Barış Çağı' ticaretle ünlüdür. • BULGARLAR: Tuna Bulgarları Hristiyanlığı, İtil (Volga) Bulgarları İSLAMİYETİ kabul etti. • KIRGIZLAR: MANAS DESTANI (dünyanın en uzun destanı) onlara aittir. • TÜRGİŞLER: Baga Tarkan, kendi adına PARA BASTIRAN ilk Türk hükümdarıdır. • PEÇENEK, KIPÇAK (Kuman), OĞUZLAR (Türkmenler) — Karadeniz'in kuzeyinde.

İlk Türk Devletlerinde Kültür ve Uygarlık

• DEVLET YÖNETİMİ: Kağan/Hakan başta. KUT anlayışı — yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği inancı. Bu inanç TAHT KAVGALARINA yol açtı (her hanedan üyesi kut sahibi sayıldığı için). • KURULTAY (Toy): Devlet meselelerinin görüşüldüğü meclis. • İKİLİ TEŞKİLAT: Doğu (asıl hükümdar) - Batı (yabgu) şeklinde yönetim. • DİN: GÖK TANRI inancı. Ölümden sonra yaşam (uçmağ-cennet, tamu-cehennem). KURGAN (mezar), BALBAL (öldürülen düşman sayısınca dikilen taş). • HUKUK: TÖRE (yazısız hukuk kuralları).

Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları

• KAVİMLER GÖÇÜ (375): Batı Hunlarının baskısıyla Karadeniz'in kuzeyindeki BARBAR KAVİMLER (Vizigot, Ostrogot, Vandal, Frank, Angl, Sakson) Avrupa içlerine göç etti. • SONUÇLARI: Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı (395); BATI ROMA 476'da yıkıldı → İLK ÇAĞ KAPANDI, Orta Çağ başladı. • Avrupa'da FEODALİTE (derebeylik) doğdu; bugünkü Avrupa milletlerinin temeli atıldı. • Hristiyanlık barbar kavimler arasında yayıldı. • AVRUPA HUN DEVLETİ: Kurucusu MUHACİR/BALAMİR. En güçlü dönemi ATTİLA. Attila'nın seferleri: Balkan Seferleri → MARGUS ve ANATOLYUS antlaşmaları (Bizans vergiye bağlandı). GALYA SEFERİ (451) ve İTALYA SEFERİ (452) — Papa'nın ricasıyla Roma'ya girilmedi. • Attila'nın ölümünden sonra devlet dağıldı.

Ekonomi, Sanat ve Yazı

• EKONOMİ: Temel geçim hayvancılık (at, koyun). Tarım ikincil. İPEK YOLU hâkimiyeti ekonomik ve siyasi mücadelenin ana sebebidir — Göktürk-Çin, Göktürk-Sasani rekabeti buradan doğar. • TİCARET: Uygurlarla birlikte KARABALGASUN gibi şehirler kuruldu; SOGDLAR aracı tüccarlık yaptı. • YAZI: GÖKTÜRK (Orhun) alfabesi 38 harf — Türklerin ilk millî alfabesi. UYGUR alfabesi 18 harf, Sogd kökenli. • SANAT: Taşınabilir sanat eserleri (at koşum takımı, halı, kilim, maden işlemeciliği) — göçebe yaşamın sonucu. PAZIRIK KURGANI'nda bulunan halı, dünyanın bilinen EN ESKİ HALISIDIR. • EDEBİYAT: Destanlar sözlüdür — Alp Er Tunga (Saka), Oğuz Kağan (Hun), Bozkurt ve Ergenekon (Göktürk), Türeyiş ve Göç (Uygur), Şu (Saka). • TAKVİM: 12 HAYVANLI TÜRK TAKVİMİ — Güneş yılı esaslı.

Püf Noktaları

İlk Türk Devletleri Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 219 soru var — 61 kolay, 73 orta, 85 zor.

1. Orhun Yazıtları'nı yazan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Tonyukuk
  2. B) Yollug Tigin ✓
  3. C) Köl Tigin
  4. D) Bumın Kağan
  5. E) Bilge Kağan

Çözüm: Orhun Yazıtları, Bilge Kağan ve Köl Tigin adına dikilmiş olmakla birlikte metinleri yazan kişi Yollug Tigin'dir. Tonyukuk ise kendi adına ayrı bir yazıt diktirmiştir. Yazıtların içeriği büyük ölçüde Bilge Kağan'ın ağzından Türk milletine seslenişi biçimindedir.

2. Türk-İslam sentezinin ilk büyük temsilcilerinden sayılan Karahanlı Devleti, İslamiyet'i benimserken bazı Türk geleneklerini de sürdürmüştür. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlıların İslamiyet'i benimsemesinin Türk tarihi açısından en belirleyici sonucu olarak değerlendirilebilir?

  1. A) Orta Asya'da İpek Yolu ticaretinin Müslüman devletlerin tekeline girmesi
  2. B) Karahanlıların Abbasi Halifeliği'ni siyasi açıdan denetim altına alması
  3. C) Türklerin İslam medeniyetine katılmasıyla Anadolu fethinin önündeki kültürel engelin ortadan kalkması
  4. D) Arap alfabesinin benimsenmesiyle birlikte Türkçenin yazı dili olarak işlevini yitirmesi
  5. E) İslamiyet'in Orta Asya'ya yayılması ve Türk-İslam kültür havzasının oluşmaya başlaması ✓

Çözüm: Karahanlıların İslamiyet'i benimsemesinin en belirleyici sonucu, Orta Asya'da Türk-İslam kültür havzasının oluşmaya başlamasıdır. Bu süreç, daha sonra Selçuklu ve Osmanlı gibi Türk-İslam sentezine dayanan büyük devletlerin ortaya çıkmasının temelini atmıştır. C şıkkındaki Anadolu fethi yorumu dolaylı bir sonuçtur ve 'en belirleyici' olarak nitelenemez. B şıkkı yanlıştır çünkü Türkçe Arap alfabesiyle yazılmaya devam etmiş; Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk bu dönemin ürünleridir.

3. Aşağıdaki tabloda İlk Türk devletlerine ait bazı özellikler verilmiştir. Hangi satırda hem devlet adı hem de verilen özellik tamamen doğrudur? | | Devlet | Özellik | |---|---|---| | I | Asya Hun Devleti | İlk yazılı Türk belgelerini bırakmıştır | | II | Göktürk Devleti | Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir | | III | Uygur Devleti | Yerleşik şehir kültürünü benimseyen ilk büyük Türk devletidir | | IV | Akhunlar | Anadolu'ya ilk akınları gerçekleştiren Türk topluluğudur | | V | Kırgız Devleti | 840'ta Uygur Devleti'ni yıkarak Orta Asya'ya hâkim olmuştur |

  1. A) Yalnızca II
  2. B) III ve V ✓
  3. C) Yalnızca I
  4. D) II ve III
  5. E) Yalnızca IV

Çözüm: I. Asya Hunları yazılı belge bırakmamıştır; ilk yazılı Türkçe belgeler Göktürklere ait Orhun Yazıtları'dır (8. yy.). I yanlış. II. Türk adını taşıyan ilk devlet Göktürk'tür; bu doğru bir bilgidir. Ancak şık C'yi değerlendirirken III'e bakmak gerekir. III. Uygurlar, Ordubalık (Karabalgasun) gibi şehirler kurmuş, sanat ve mimari geliştirmiş, göçebeliği büyük ölçüde terk etmiş ilk büyük Türk devletidir; bu bilgi doğrudur. IV. Anadolu'ya ilk Türk akınlarını yapanlar Hunlar değil, 1048 Pasinler ve 1071 süreciyle Selçuklular, daha öncesinde ise Peçenek ve Uz Türkleri gibi gruplardır; Akhunlar Orta Asya ve İran coğrafyasında faaliyet göstermiştir. IV yanlış. V. 840'ta Uygur Devleti'ni yıkan Kırgızlar'dır; bu bilgi doğrudur. Dolayısıyla doğru satırlar II, III ve V'tir. Şıklarda bu üçlüyü karşılayan seçenek yoktur; ancak II ile III'ü birlikte doğru gösteren C ile III ve V'i doğru gösteren D arasında D daha fazla kesin bilgi içerdiğinden ve II'nin de doğru olduğu göz önünde bulundurulduğunda ÖSYM mantığıyla 'en doğru' şık D'dir; zira C şıkkı II'yi doğru ancak I'i dışarıda tutarken D, iki tartışmasız doğru satırı birleştirmektedir.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Tarih Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026