İlk Türk Devletleri

Orta Asya'da kurulan ilk Türk devletleri, kültür ve uygarlıkları, Orhun Yazıtları ve göçler.

KPSS Konuları › Tarih

Orta Asya'nın İlk Sakinleri ve Göçler

• Türklerin ana yurdu: ORTA ASYA (Altay-Sayan dağları, Tanrı Dağları, Hazar'ın kuzeyi). • GÖÇ SEBEPLERİ: Kuraklık ve iklim değişikliği, nüfus artışı, otlak yetersizliği, boylar arası mücadele, dış baskılar (Çin, Moğol), Cihan hâkimiyeti düşüncesi. • Göç YÖNLERİ: Batı (Avrupa, Karadeniz'in kuzeyi), Güney (Hindistan, İran), Doğu (Çin, Kore), Kuzey (Sibirya). • Anav, Afanasyevo, Andronova, Karasuk, Tagar → Orta Asya'nın en eski KÜLTÜR MERKEZLERİ. Andronova en geniş alana yayılanıdır.

Asya Hun Devleti (MÖ 220 – MS 216)

• Bilinen İLK TÜRK DEVLETİDİR. Merkezi ORHUN (Ötüken). • METE HAN (Mao-tun) dönemi en parlak devirdir. • Mete Han ONLU SİSTEMİ kurdu — düzenli ordu teşkilatının temeli, dünya ordularına örnek oldu. • Türk ordusunun kuruluşu MÖ 209 kabul edilir (Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı). • ÇİN SEDDİ, Hun akınlarına karşı yapılmıştır. • 'Toprak milletindir, kimse veremez' sözü Mete Han'a aittir (vatan bilinci). • MÖ 48'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı.

Göktürk (Kök Türk) Devleti

I. GÖKTÜRK (552-630): • BUMİN KAĞAN tarafından kuruldu. • 'TÜRK' adını ilk kez resmî devlet adı olarak kullanan devlettir. • İSTEMİ YABGU döneminde Bizans ile ittifak, Sasanilere karşı İpek Yolu mücadelesi. • 630'da Çin egemenliğine girdi. II. GÖKTÜRK / KUTLUK (682-744): • KUTLUK KAĞAN (İlteriş) bağımsızlığı kazandı. • BİLGE KAĞAN, KÜL TİGİN ve VEZİR TONYUKUK dönemi altın çağıdır. • ORHUN YAZITLARI (Göktürk Kitabeleri) bu döneme aittir — Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri. • Yazıtlar 1893'te Danimarkalı VILHELM THOMSEN tarafından okundu.

Uygur Devleti (744-840)

• Kutluk Bilge Kül Kağan kurdu. Başkent ORDU-BALIK (Karabalgasun). • YERLEŞİK HAYATA GEÇEN İLK TÜRK DEVLETİDİR (şehir ve tapınak yaptılar). • MANİHEİZM dinini benimsediler (Bögü Kağan) — et yemeyi ve savaşmayı yasakladığı için askerî güçlerini zayıflattı. • 18 harfli UYGUR ALFABESİNİ oluşturdular. • MATBAA ve HAREKETLİ HARF tekniğini kullandılar. • Kâğıt üretimi yaptılar; minyatür sanatında ileri gittiler. • 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldılar.

Diğer Türk Devletleri ve Toplulukları

• AVRUPA HUN DEVLETİ: ATTİLA dönemi zirve. Balkan Seferleri, Batı Roma üzerine Galya ve İtalya seferleri. Papa'nın ricasıyla Roma'ya girmedi. • AVARLAR: İstanbul'u KUŞATAN İLK TÜRK devleti (619 ve 626). • HAZARLAR: MUSEVİLİĞİ benimseyen tek Türk devleti. 'Hazar Barış Çağı' ticaretle ünlüdür. • BULGARLAR: Tuna Bulgarları Hristiyanlığı, İtil (Volga) Bulgarları İSLAMİYETİ kabul etti. • KIRGIZLAR: MANAS DESTANI (dünyanın en uzun destanı) onlara aittir. • TÜRGİŞLER: Baga Tarkan, kendi adına PARA BASTIRAN ilk Türk hükümdarıdır. • PEÇENEK, KIPÇAK (Kuman), OĞUZLAR (Türkmenler) — Karadeniz'in kuzeyinde.

İlk Türk Devletlerinde Kültür ve Uygarlık

• DEVLET YÖNETİMİ: Kağan/Hakan başta. KUT anlayışı — yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği inancı. Bu inanç TAHT KAVGALARINA yol açtı (her hanedan üyesi kut sahibi sayıldığı için). • KURULTAY (Toy): Devlet meselelerinin görüşüldüğü meclis. • İKİLİ TEŞKİLAT: Doğu (asıl hükümdar) - Batı (yabgu) şeklinde yönetim. • DİN: GÖK TANRI inancı. Ölümden sonra yaşam (uçmağ-cennet, tamu-cehennem). KURGAN (mezar), BALBAL (öldürülen düşman sayısınca dikilen taş). • HUKUK: TÖRE (yazısız hukuk kuralları).

Son güncelleme: 19 Ağustos 2026