KPSS Akademi

Çok Partili Dönem

1945 sonrası çok partili hayata geçiş, darbeler, anayasalar ve günümüze uzanan siyasi süreç.

KPSS Konuları › Tarih

Özet

1945 sonrası çok partili hayata geçiş, darbeler, anayasalar ve günümüze uzanan siyasi süreç.

Çok Partili Hayata Geçiş (1945-1950)

• II. Dünya Savaşı sonrası demokratikleşme baskısı ve BM üyeliği süreci etkili oldu. • 1945: Milli Kalkınma Partisi (Nuri Demirağ) — çok partili dönemin ilk partisi. • 7 OCAK 1946: DEMOKRAT PARTİ kuruldu (Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fuat Köprülü — 'Dörtlü Takrir'). • 1946 SEÇİMİ: 'Açık oy, gizli sayım' nedeniyle tartışmalı — Türk siyasi tarihinin en tartışmalı seçimi. • 14 MAYIS 1950: DP büyük çoğunlukla iktidara geldi. Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu. İlk kez iktidar seçimle el değiştirdi.

Demokrat Parti Dönemi (1950-1960)

• Tarımda makineleşme (Marshall Yardımı ile traktör), karayolu yatırımları, ekonomik büyüme. • 1952: NATO'ya üyelik (Kore Savaşı'na asker gönderilmesinin ardından). • 1955: Bağdat Paktı; 1955 6-7 Eylül Olayları. • Dönemin sonlarına doğru ekonomik sıkıntılar, basın üzerinde baskılar, Tahkikat Komisyonu tartışmaları. • 27 MAYIS 1960 ASKERÎ DARBESİ: DP kapatıldı; Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan idam edildi.

1960-1980 Arası

• 1961 ANAYASASI: Halkoylaması ile kabul edildi. En özgürlükçü anayasa kabul edilir. ÇİFT MECLİS (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu), Anayasa Mahkemesi, MGK, DPT, TRT kuruldu; sosyal devlet ilkesi benimsendi. • Koalisyon hükümetleri dönemi; siyasi istikrarsızlık. • 1963-64 Kıbrıs krizi, JOHNSON MEKTUBU (1964). • 12 MART 1971 MUHTIRASI: Hükümet istifa etti; anayasada özgürlükleri kısıtlayan değişiklikler yapıldı. • 20 TEMMUZ 1974 KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI (Bülent Ecevit hükümeti). • 1970'ler: siyasi şiddet, ekonomik kriz, 24 Ocak 1980 Kararları. • 12 EYLÜL 1980 ASKERÎ DARBESİ: Meclis feshedildi, partiler kapatıldı.

1980 Sonrası

• 1982 ANAYASASI: 7 Kasım 1982'de halkoylaması ile kabul edildi (%91,37). Kenan Evren cumhurbaşkanı oldu. • 1983: ANAP iktidarı (Turgut Özal) — LİBERAL EKONOMİYE geçiş, ithal ikameciliğin terk edilmesi, dışa açılma. • 1987: AB'ye tam üyelik başvurusu; anayasa referandumu ile siyasi yasaklar kalktı. • 1990'lar: Koalisyonlar, terörle mücadele, ekonomik krizler (1994, 1999, 2001). • 28 ŞUBAT 1997 (Postmodern darbe): Hükümet istifaya zorlandı. • 1999: Marmara Depremi; AB Helsinki Zirvesi'nde adaylık statüsü. • 2001 krizi sonrası bankacılık ve mali reformlar. • 2007 ve 2010 anayasa referandumları; cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi (ilk uygulama 2014). • 15 TEMMUZ 2016 DARBE GİRİŞİMİ: Halk direnişiyle püskürtüldü; 15 Temmuz 'Demokrasi ve Millî Birlik Günü' ilan edildi. • 16 NİSAN 2017 REFERANDUMU: CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÜMET SİSTEMİ'ne geçiş kabul edildi; 2018 seçimleriyle uygulanmaya başlandı.

Partiler, Seçimler ve Dönüm Noktaları

• 1945: Çok partili hayata geçiş kararı; MİLLÎ KALKINMA PARTİSİ kuruldu (ilk). • 7 Ocak 1946: DEMOKRAT PARTİ kuruldu — Celâl Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü, Refik Koraltan ('Dörtlü Takrir'i verenler). • 1946 SEÇİMİ: 'Açık oy, gizli sayım' — tartışmalı seçim. CHP kazandı. • 14 MAYIS 1950: DP iktidara geldi — Türkiye'de ilk kez iktidar SEÇİMLE el değiştirdi. Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, Başbakan Adnan Menderes. • DP DÖNEMİ (1950-60): Tarımda makineleşme (Marshall yardımı, traktör), karayolu yatırımları, köyden kente göç, ezanın yeniden Arapça okunması, 1952 NATO üyeliği. Basın ve muhalefet üzerinde artan baskı; TAHKİKAT KOMİSYONU kurulması gerginliği tırmandırdı. • 27 MAYIS 1960 DARBESİ: Millî Birlik Komitesi yönetime el koydu. 1961 ANAYASASI hazırlandı — en geniş hak ve özgürlükleri tanıyan anayasa; CUMHURİYET SENATOSU ile çift meclis, ANAYASA MAHKEMESİ, MGK, DPT kuruldu. • 1961-1980: Koalisyonlar dönemi. AP (Süleyman Demirel), CHP (Bülent Ecevit). 12 MART 1971 MUHTIRASI. 1974 KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI. Ekonomik darboğaz ve siyasi şiddet. • 12 EYLÜL 1980 DARBESİ: 1982 ANAYASASI — 1961'e göre özgürlükleri sınırlayan, devlet otoritesini güçlendiren anayasa. Cumhurbaşkanının yetkileri artırıldı. • 1983: ANAVATAN PARTİSİ (Turgut Özal) — 24 Ocak 1980 Kararları'nın uygulanması; dışa açık, ithalat-ihracat serbestisine dayalı ekonomiye geçiş.

Dış Politikada Dönemler

• 1923-1938 (ATATÜRK DÖNEMİ): 'Yurtta sulh, cihanda sulh'. Milletler Cemiyeti'ne üyelik (1932), BALKAN ANTANTI (1934 — Yunanistan, Yugoslavya, Romania), SADABAT PAKTI (1937 — İran, Irak, Afganistan), MONTRÖ (1936), HATAY (1939). • 1939-1945 (II. DÜNYA SAVAŞI): Türkiye SAVAŞ DIŞI kaldı; denge politikası izledi. 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya sembolik savaş ilanıyla BM kurucu üyesi oldu. • 1945 SONRASI: Sovyet tehdidi (Boğazlar ve doğu illeri talebi) Türkiye'yi Batı bloğuna yöneltti. TRUMAN DOKTRİNİ (1947) ve MARSHALL YARDIMI (1948). KORE SAVAŞI'na asker gönderilmesi (1950) → 1952'de NATO ÜYELİĞİ. 1955 BAĞDAT PAKTI (sonra CENTO). • KIBRIS: 1959-60 Zürih ve Londra antlaşmalarıyla Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu (Türkiye, Yunanistan, İngiltere garantör). 1963 kanlı Noel olayları, 1974 BARIŞ HAREKÂTI, 1983 KKTC'nin ilanı. • AVRUPA BİRLİĞİ SÜRECİ: 1959 başvuru, 1963 ANKARA ANLAŞMASI (ortaklık), 1996 GÜMRÜK BİRLİĞİ, 1999 Helsinki'de adaylık statüsü.

Püf Noktaları

Çok Partili Dönem Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 143 soru var — 33 kolay, 55 orta, 55 zor.

1. Türkiye'de 1960 sonrasında yaşanan siyasi bunalımlar ve koalisyon hükümetleri döneminde 'milliyetçi cephe' hükümetleri kurulmuştur. Bu hükümetlerin ortağı olan ve Alparslan Türkeş'in liderlik ettiği parti aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Milli Selamet Partisi
  2. B) Cumhuriyetçi Millet Partisi
  3. C) Milliyetçi Hareket Partisi ✓
  4. D) Milliyetçi Demokrasi Partisi
  5. E) Büyük Birlik Partisi

Çözüm: Alparslan Türkeş liderliğindeki Milliyetçi Hareket Partisi (MHP), 1970'li yıllarda kurulan 'Milliyetçi Cephe' koalisyon hükümetlerinin ortakları arasında yer almıştır. MHP, Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi ile birlikte bu hükümetlerde yer almıştır.

2. 1980 askeri darbesinin ardından siyasi partiler kapatılmış, parti liderlerine çeşitli yasaklar getirilmiştir. 1983 seçimlerinde kurulan Anavatan Partisi'nin bu ortamda başarı kazanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Seçim kanununun yalnızca ANAP'ın lehine olacak biçimde düzenlenmesi
  2. B) ANAP'ın hem liberal hem muhafazakâr hem milliyetçi hem de sosyal demokrat eğilimleri bünyesinde barındırması ✓
  3. C) Sol partilerin ve CHP'nin seçimleri boykot etmesi
  4. D) Turgut Özal'ın güçlü kişisel karizması ve teknokratik kimliğinin seçmen üzerindeki etkisi
  5. E) Askerî yönetimin ANAP'ı açıkça desteklemesi ve diğer partilerin seçime katılmasını tümüyle engellemesi ve seçim sürecini tek yanlı biçimde şekillendirmesi

Çözüm: ANAP'ın 1983 zaferinin en temel açıklaması, partinin dört siyasi eğilimi (liberalizm, muhafazakârlık, milliyetçilik, sosyal demokrasi) tek çatı altında toplayarak geniş bir seçmen kitlesine hitap etmesidir. Bu 'dört eğilim' söylemi, toplumun farklı kesimlerini ANAP çatısında buluşturdu. Askeri yönetim aslında ANAP'a mesafeli durarak Milliyetçi Demokrasi Partisi'ni destekliyordu; solun boykotu söz konusu değildi, seçim kanunu ise tüm partilere eşit biçimde uygulanıyordu.

3. Türkiye'de 2017 anayasa referandumu ile getirilen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin çok partili dönem boyunca yaşanan hükümet krizleri ve askeri müdahalelerle ilişkisi değerlendirildiğinde, bu sistemin savunucularının öne sürdüğü en tutarlı tarihsel gerekçe aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) AB üyelik sürecinin hızlandırılması için parlamenter sistemin terk edilmesinin zorunlu hale geldiği tezi
  2. B) Askeri vesayetin ancak güçlü bir cumhurbaşkanlığı makamı aracılığıyla sivillerin denetimine alınabileceği tezi
  3. C) Küreselleşmenin dayattığı hızlı karar alma süreçlerinin koalisyon sistemini bütünüyle işlevsiz kıldığı ve bu nedenle başkanlık modeline geçişin artık kaçınılmaz hâle geldiği tezi
  4. D) Parlamenter sistemin 1960, 1971 ve 1980 müdahalelerine zemin hazırlayan parçalı ve dengesiz siyasi yapılara yol açtığı ve güçlü bir yürütmenin bu istikrarsızlığı önleyeceği tezi ✓
  5. E) Türkiye'nin Fransa ve ABD gibi başarılı örnekleri izleyerek kendi tarihsel geleneğiyle örtüşen bir modeli benimsediği tezi

Çözüm: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin tarihsel meşruiyet zemini büyük ölçüde Türkiye'nin çok partili deneyimine dayandırılmıştır. Bu gerekçeye göre 1950-2002 döneminin koalisyonları ve parçalı parlamenter yapısı sürekli hükümet krizlerine yol açmış; yaşanan siyasi boşluklar askeri müdahalelere fırsat tanımıştır. Güçlü ve tek elde toplanan bir yürütmenin bu tıkanıklıkları aşacağı öne sürülmüştür. Bu argüman tarihsel açıdan tartışmalı olmakla birlikte kamuoyuna sunulan en bütünlüklü gerekçeyi oluşturmaktadır. Fransa ve ABD karşılaştırması ise sistemin teorik dayanağını beslemekle birlikte Türkiye'ye özgü tarihsel bir referans sunmamaktadır. Bu sorunun çözümü, tarihsel analiz ile siyaset bilimsel çıkarımı bir arada gerektirmekte ve bu nedenle ileri düzey soru kategorisinde yer almaktadır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Tarih Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026