KPSS Akademi

Atatürk İlke ve İnkılapları

Siyasi, hukuki, eğitim, toplumsal ve ekonomik inkılaplar ile altı temel ilke.

KPSS Konuları › Tarih

Özet

Siyasi, hukuki, eğitim, toplumsal ve ekonomik inkılaplar ile altı temel ilke.

Siyasi İnkılaplar

• SALTANATIN KALDIRILMASI (1 Kasım 1922): Lozan'a tek heyet gitmesi için hızlandı. Millî egemenliğin önündeki en büyük engel kalktı. Halifelik makamı korundu. • CUMHURİYETİN İLANI (29 Ekim 1923): Devletin adı ve yönetim şekli belirlendi; Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet Paşa ilk başbakan oldu. Kabine sistemi (meclis hükümeti yerine) benimsendi. • HALİFELİĞİN KALDIRILMASI (3 Mart 1924): LAİKLİĞE giden en önemli adım. Aynı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi ve Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı. • ÇOK PARTİLİ HAYAT DENEMELERİ: Cumhuriyet Halk Fırkası (1923), Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924 — Şeyh Sait İsyanı sonrası kapatıldı), Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930 — Menemen Olayı).

Hukuk İnkılabı

• 1924 ANAYASASI kabul edildi (en uzun süre yürürlükte kalan anayasa). • MEDENİ KANUN (17 Şubat 1926 – İsviçre'den): En kapsamlı hukuk inkılabıdır. - Kadın-erkek eşitliği (miras, şahitlik, boşanma) - Tek eşlilik ve resmî nikâh zorunluluğu - Kadınlara istediği mesleği seçme hakkı - Mahkemelerde kadın-erkek eşitliği • Diğer kanunlar: Ceza Kanunu (İtalya), Borçlar Kanunu (İsviçre), Ticaret Kanunu (Almanya-İtalya), İcra-İflas (İsviçre). • KADIN HAKLARI: Belediye seçimlerinde seçme-seçilme (1930), muhtarlık (1933), MİLLETVEKİLİ seçme ve seçilme (5 Aralık 1934).

Eğitim ve Kültür İnkılapları

• TEVHİD-İ TEDRİSAT KANUNU (3 Mart 1924): Öğretim birleştirildi; medreseler kapatıldı, tüm okullar Maarif Vekâleti'ne bağlandı. • HARF İNKILABI (1 Kasım 1928): Latin alfabesi kabul edildi. Millet Mektepleri açıldı (Atatürk Başöğretmen). • TÜRK TARİH KURUMU (1931) ve TÜRK DİL KURUMU (1932). • Üniversite Reformu (1933): Darülfünun kapatıldı, İstanbul Üniversitesi kuruldu. • Millet Mektepleri, Halkevleri (1932), Köy Enstitüleri (1940 — Atatürk sonrası).

Toplumsal ve Ekonomik İnkılaplar

TOPLUMSAL: • Şapka Kanunu (1925), Tekke-Zaviye ve Türbelerin kapatılması (1925). • TAKVİM, SAAT ve ÖLÇÜLERDE değişiklik (1925-1931): Miladi takvim, uluslararası saat, metre-kilogram. • SOYADI KANUNU (21 Haziran 1934): Ağa, hacı, hafız, molla, bey, paşa gibi unvanlar kaldırıldı. Mustafa Kemal'e 'ATATÜRK' soyadı TBMM tarafından verildi (24 Kasım 1934). EKONOMİK: • İZMİR İKTİSAT KONGRESİ (1923): Misak-ı İktisadi kabul edildi. • AŞAR VERGİSİ kaldırıldı (1925). • Kabotaj Kanunu (1 Temmuz 1926): Türk karasularında taşımacılık hakkı Türk gemilerine verildi. • Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927), I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934). • Bankalar: İş Bankası (1924), Sümerbank (1933), Etibank (1935), Merkez Bankası (1930).

Atatürk İlkeleri

TEMEL İLKELER: 1) CUMHURİYETÇİLİK — Egemenliğin millete ait olması; yönetim şekli olarak cumhuriyet. 2) MİLLİYETÇİLİK — Türk milletine bağlılık; ırkçı değil, birleştirici ve kucaklayıcıdır. 'Ne mutlu Türküm diyene.' 3) HALKÇILIK — Kanun önünde eşitlik, sınıf ayrıcalığının reddi, sosyal adalet. 4) DEVLETÇİLİK — Ekonomide devletin öncü ve düzenleyici rolü (özel sektörle birlikte, karma ekonomi). 5) LAİKLİK — Din ve devlet işlerinin ayrılması, din ve vicdan özgürlüğü. 6) İNKILAPÇILIK — Yapılan inkılapları koruma ve çağın gereklerine göre yenileme. BÜTÜNLEYİCİ İLKELER: Millî egemenlik, millî birlik ve beraberlik, yurtta sulh cihanda sulh, çağdaşlaşma, bilimsellik ve akılcılık, insan ve insanlık sevgisi, millî bağımsızlık. • İlkeler 1937'de ANAYASAYA girmiştir.

İnkılaplar — Alan Alan

• SİYASİ: Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) — Lozan'da tek temsil sağlandı; egemenlik millete geçti. Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) — devletin adı ve rejimi belirlendi; Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık makamları doğdu. Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) — LAİKLİĞİN ÖNÜNDEKİ EN BÜYÜK ENGEL kalktı; ümmetçilik son buldu. Çok partili hayat denemeleri: CHF (1923), TERAKKİPERVER CUMHURİYET FIRKASI (1924 — Şeyh Sait İsyanı sonrası kapatıldı), SERBEST CUMHURİYET FIRKASI (1930 — kendi kendini feshetti). • HUKUK: 1924 Anayasası; TÜRK MEDENİ KANUNU (1926, İsviçre'den) — kadın-erkek eşitliği, tek eşlilik, resmî nikâh, mirasta eşitlik. Ceza (İtalya), Ticaret (Almanya), Borçlar (İsviçre). • EĞİTİM-KÜLTÜR: TEVHİD-İ TEDRİSAT (3 Mart 1924) — eğitim birliği, medreseler kapatıldı. Harf İnkılabı (1928), Millet Mektepleri, TDK (1932), TTK (1931), Üniversite reformu (1933). • TOPLUMSAL: Şapka ve Kıyafet (1925), Tekke-Zaviye-Türbelerin kapatılması (1925), Takvim-Saat-Ölçüler (1925-1931), Soyadı Kanunu (1934), kadınlara seçme-seçilme hakkı (belediye 1930, muhtarlık 1933, MİLLETVEKİLİ 1934). • EKONOMİ: İzmir İktisat Kongresi (1923), Aşar'ın kaldırılması (1925), Teşvik-i Sanayi (1927), I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934), Kabotaj Kanunu (1926).

İlkeler ve Bütünleyici İlkeler

• TEMEL İLKELER (1937'de anayasaya girdi): CUMHURİYETÇİLİK — egemenliğin millete ait olması; seçim ve temsil. MİLLİYETÇİLİK — 'Ne mutlu Türküm diyene'; ırk değil ORTAK KÜLTÜR ve VATANDAŞLIK esaslı, birleştirici ve barışçıdır. HALKÇILIK — kanun önünde eşitlik, ayrıcalıksız sınıfsız kaynaşmış kitle. Cumhuriyetçilik ve milliyetçiliğin doğal sonucu. DEVLETÇİLİK — özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye girmesi. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı sonrası ağırlık kazandı. LAİKLİK — din ve devlet işlerinin ayrılması; din ve vicdan hürriyeti. En çok inkılabın dayandığı ilke. İNKILAPÇILIK — durağanlığı reddetme; yeniliklerin sürekliliği. Diğer beş ilkeyi koruyan ilke. • BÜTÜNLEYİCİ İLKELER: Millî egemenlik, millî birlik ve beraberlik, yurtta ve dünyada barış, çağdaşlaşma, akılcılık ve bilimsellik, insan ve insanlık sevgisi, millî bağımsızlık. • İLKE EŞLEŞTİRME MANTIĞI: Bir inkılabın hangi ilkeyle ilgili olduğu sorulduğunda amacına bakılır — eşitlik getiriyorsa halkçılık, din-devlet ayrımıysa laiklik, egemenlikse cumhuriyetçilik, ekonomiye devlet eliyle müdahaleyse devletçilik.

Püf Noktaları

Atatürk İlke ve İnkılapları Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 124 soru var — 30 kolay, 54 orta, 40 zor.

1. Aşağıdakilerden hangisi Atatürk'ün 'Devletçilik' ilkesinin temel özelliklerinden biridir?

  1. A) Tüm ekonomik faaliyetlerin yalnızca devlet tarafından yürütülmesi
  2. B) Ekonomik faaliyetlerin tamamen serbest piyasaya bırakılması
  3. C) Özel girişime izin verilmeksizin planlı ekonomiye geçilmesi
  4. D) Özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye müdahale etmesi ✓
  5. E) Yabancı yatırımların tamamen yasaklanması

Çözüm: Atatürk'ün Devletçilik ilkesi, özel sektörün yetersiz ya da isteksiz kaldığı ekonomik alanlarda devletin devreye girmesini öngörür. Bu ilke ne tam anlamıyla devlet sosyalizmi ne de tam serbest piyasa anlayışıdır; ikisi arasında karma bir yaklaşımı temsil etmektedir. 1930'lu yılların ekonomik koşullarında sanayileşmeyi hızlandırmak amacıyla uygulamaya konulmuştur.

2. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışından (1920) Cumhuriyet'in ilanına (1923) kadar geçen süreçte Türkiye'nin hukuki statüsüne ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A) Bu dönemde Osmanlı hükümeti hukuken ortadan kalkmış, TBMM tek meşru otorite olarak tanınmıştır.
  2. B) Bu dönemde Saltanat kaldırılmış, ancak Hilafet makamı devlet başkanlığı işlevini üstlenmiştir.
  3. C) Bu dönemde TBMM, Misak-ı Millî sınırları içinde bağımsız bir cumhuriyet ilan etmiş; ancak bu cumhuriyet uluslararası arenada tanınmamıştır.
  4. D) Bu dönemde Osmanlı hanedanının tüm yetkileri TBMM'ye devredilmiş, halifelik kurumu ise İstanbul'daki sembolik konumunu korumaya devam etmiştir.
  5. E) Bu dönemde Osmanlı Devleti hukuken varlığını sürdürmüş, TBMM ise fiilen yürütme yetkisini kullanan alternatif bir yapı oluşturmuştur. ✓

Çözüm: TBMM 23 Nisan 1920'de açıldığında Osmanlı Devleti hukuken sona ermemişti; Osmanlı hükümeti İstanbul'da varlığını sürdürüyordu. TBMM, Anadolu'da fiilen egemenliği elinde bulunduran alternatif bir yönetim organıydı. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmış, Cumhuriyet ise 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir. Bu nedenle 1920-1923 arasında iki ayrı yapı eş zamanlı olarak var olmuştur.

3. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde 'halk egemenliği' ile 'inkılabın korunması' arasında ciddi bir gerilim yaşanmıştır. Bu gerilimin en açık kurumsal yansıması aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Basın sansürünün Lozan sonrasında yasal zemine oturtulması
  2. B) Takrir-i Sükun Kanunu ile İstiklal Mahkemelerinin muhalefeti bastırmakta araç olarak kullanılması ✓
  3. C) Üniversitelerin doğrudan Maarif Bakanlığı'na bağlanarak akademik özerkliğin köklü biçimde kısıtlanması
  4. D) Cumhurbaşkanlığı makamının geniş anayasal yetkilerle tasarlanması
  5. E) Yargı bağımsızlığının 1924 Anayasası'nda güvence altına alınmaması

Çözüm: Takrir-i Sükun Kanunu (1925), Şeyh Said İsyanı'nın yarattığı ortamda çıkarılmış; ancak uygulamada muhalif siyasetçileri, gazetecileri ve inkılap karşıtı olduğu değerlendirilen kesimleri de kapsamıştır. İstiklal Mahkemeleri ise olağanüstü bir yargı organı niteliğinde faaliyet göstererek normal hukuki güvencelerin dışında kararlar vermiştir. Bu mekanizma, 'halk adına' yapılan inkılapları halkın kendisinden bile koruma refleksini kurumsal biçimde somutlaştırmaktadır. Diğer şıklar gerilimin varlığına işaret etmekle birlikte onun en dolaysız ve belirgin kurumsal ifadesi değildir.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Tarih Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026