KPSS Akademi

Bütçe

Bütçe ilkeleri, türleri, süreci ve 5018 sayılı Kanun.

KPSS Konuları › Maliye

Özet

Bütçe ilkeleri, türleri, süreci ve 5018 sayılı Kanun.

Bütçenin Tanımı ve İlkeleri

BÜTÇE: Devletin belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminlerini gösteren, uygulanmasına izin veren KANUNDUR. KLASİK BÜTÇE İLKELERİ: • GENELLİK: Tüm gelir ve giderler bütçede gösterilir (gayrisafi usul). • BİRLİK (Teklik): Tüm gelir ve giderler TEK bütçede toplanır. • YILLIK OLMA: Bütçe bir yıl için hazırlanır. • ÖNCEDEN İZİN: Harcama öncesi yasama izni alınır. • AÇIKLIK ve DOĞRULUK • ALENİYET (Kamuoyuna açıklık) • SAMİMİYET, DENKLİK, TAHSİS (ödeneklerin amacına uygun kullanımı) • ADEM-İ TAHSİS: Belirli gelir belirli gidere tahsis edilmez (istisnaları vardır).

Bütçe Türleri

• TORBA BÜTÇE: Ödenekler ayrıntısız, toplu verilir. • PROGRAM BÜTÇE: Hizmet programlarına göre; amaç-hedef ilişkisi kurulur. • PERFORMANS ESASLI BÜTÇELEME: Çıktı ve sonuç odaklı. TÜRKİYE'DE 5018 ile benimsenmiştir. • SIFIR TABANLI BÜTÇE: Her yıl sıfırdan gerekçelendirme. • PLANLAMA-PROGRAMLAMA-BÜTÇELEME SİSTEMİ (PPBS) • DENK BÜTÇE / AÇIK BÜTÇE / DEVRİ (Telafi Edici) BÜTÇE 5018 SAYILI KANUNA GÖRE BÜTÇE TÜRLERİ: 1) MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇESİ: • Genel bütçe (I sayılı cetvel — bakanlıklar) • Özel bütçe (II sayılı cetvel — üniversiteler, TÜBİTAK) • Düzenleyici ve denetleyici kurum bütçeleri (III sayılı cetvel — BDDK, SPK, RTÜK) 2) SOSYAL GÜVENLİK KURUMLARI BÜTÇESİ 3) MAHALLİ İDARELER BÜTÇESİ

Bütçe Süreci

1) HAZIRLIK: Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı koordinesinde; Orta Vadeli Program (OVP) ve Orta Vadeli Mali Plan yayımlanır. Bütçe çağrısı yapılır. 2) GÖRÜŞME VE ONAY: • Bütçe teklifi malî yılbaşından EN AZ 75 GÜN ÖNCE TBMM'ye sunulur (Anayasa md.161). • PLAN VE BÜTÇE KOMİSYONU'nda 55 gün görüşülür (40 üye: 25 iktidar+15 diğer). • Genel Kurul'da görüşülüp malî yılbaşından önce KABUL edilir. • Milletvekilleri Genel Kurul'da GİDER ARTIRICI veya GELİR AZALTICI önerilerde BULUNAMAZ. 3) UYGULAMA: Ödeneklerin kullanımı; tahakkuk, ödeme emri, tahsilat. 4) DENETİM: • İDARİ DENETİM: İç kontrol, iç denetim • YARGISAL DENETİM: SAYIŞTAY • YASAMA DENETİMİ: TBMM — KESİN HESAP KANUNU ile (izleyen yılın Haziran ayı sonuna kadar sunulur)

5018 Sayılı Kanun ve Malî Yönetim

5018 SAYILI KAMU MALÎ YÖNETİMİ VE KONTROL KANUNU (2003): GETİRDİKLERİ: • STRATEJİK PLANLAMA ve performans esaslı bütçeleme • Çok yıllı bütçeleme (3 yıllık) • Malî saydamlık ve HESAP VERİLEBİLİRLİK • İÇ KONTROL ve İÇ DENETİM sistemi • Analitik bütçe sınıflandırması • Faaliyet raporları SORUMLULAR: • ÜST YÖNETİCİ: Bakanlıklarda bakan yardımcısı/müsteşar, diğer idarelerde en üst yönetici. Kaynakların etkili kullanımından sorumludur. • HARCAMA YETKİLİSİ: Bütçeyle ödenek tahsis edilen birim yöneticisi. • GERÇEKLEŞTİRME GÖREVLİSİ: İşin yapıldığını belgeleyen. • MALÎ HİZMETLER BİRİMİ ve MUHASEBE YETKİLİSİ. SAYIŞTAY: TBMM adına kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarını denetler; dış denetim organıdır.

Merkezî Yönetim Bütçesinin Hazırlık Takvimi

BÜTÇE TÜRLERİ (5018 sayılı Kanun'a göre merkezî yönetim bütçesi üçe ayrılır): • GENEL BÜTÇE: Devlet tüzel kişiliğine dâhil kamu idareleri (bakanlıklar, TBMM, Cumhurbaşkanlığı, Danıştay, Sayıştay). • ÖZEL BÜTÇE: Belirli bir hizmeti yürütmek üzere kurulan, kendine gelir tahsis edilen kamu idareleri (üniversiteler, TÜBİTAK, Karayolları). • DÜZENLEYİCİ VE DENETLEYİCİ KURUM BÜTÇELERİ: BDDK, SPK, RTÜK, Rekabet Kurumu gibi kurumlar. Ayrıca SOSYAL GÜVENLİK KURUMU bütçeleri ve MAHALLÎ İDARE bütçeleri genel yönetim kapsamındadır. HAZIRLIK SÜRECİ (takvim sorularda sık çıkar): • Orta Vadeli Program, Cumhurbaşkanı tarafından EYLÜL ayının ilk haftası sonuna kadar kabul edilir ve Resmî Gazete'de yayımlanır. • Orta Vadeli Mali Plan ve Bütçe Çağrısı ile Bütçe Hazırlama Rehberi yayımlanır. • Kamu idareleri bütçe tekliflerini hazırlar. • Cumhurbaşkanı, merkezî yönetim bütçe kanun teklifini mali yılbaşından EN AZ 75 GÜN ÖNCE (17 Ekim) TBMM'ye sunar. • PLAN VE BÜTÇE KOMİSYONU teklifi 55 GÜN içinde görüşür. Komisyon 40 üyeden oluşur. • Genel Kurul, mali yılbaşına kadar görüşmeleri tamamlar ve bütçe 1 OCAK'ta yürürlüğe girer. ÖNEMLİ SINIR: TBMM Genel Kurulunda milletvekilleri gider artırıcı veya gelir azaltıcı önerilerde BULUNAMAZ. GEÇİCİ BÜTÇE: Bütçe kanunu zamanında yürürlüğe konulamazsa geçici bütçe kanunu çıkarılır. KESİN HESAP KANUNU: Uygulama sonuçlarını gösterir; Cumhurbaşkanı tarafından izleyen mali yılın HAZİRAN ayı sonuna kadar TBMM'ye sunulur. Sayıştay'ın GENEL UYGUNLUK BİLDİRİMİ ile birlikte görüşülür.

Bütçe İlkeleri ve Denetim

KLASİK BÜTÇE İLKELERİ: • GENELLİK: Tüm gelir ve giderler bütçede GAYRİSAFİ olarak yer alır; mahsup edilerek net gösterilmez. • BİRLİK (TEKLİK): Tüm gelir ve giderler tek bir belgede toplanır. • ANLAŞILABİLİRLİK (AÇIKLIK): Bütçe herkesin anlayabileceği açıklıkta olmalıdır. • DOĞRULUK ve SAMİMİYET: Tahminler gerçekçi olmalı, bilinçli olarak yüksek veya düşük gösterilmemelidir. • ÖNCEDEN İZİN: Harcama yapılmadan önce yasama organının izni alınmalıdır. • YILLIK OLMA: Bütçe bir yıllık dönemi kapsar. • DENKLİK: Gelir ve giderlerin denk olması. • ALENİYET: Bütçe süreci kamuya açık yürütülür. • TAHSİS (AYRILIK): Ödenekler ancak tahsis edildikleri amaç için kullanılır. • ADEM-İ TAHSİS: Belirli bir gelir belirli bir gidere bağlanmaz. BÜTÇE SİSTEMLERİ: • KLASİK (GELENEKSEL) BÜTÇE: Girdi ve harcama kalemi odaklıdır; ne alındığını gösterir, ne başarıldığını değil. • PERFORMANS BÜTÇE: Yapılan iş ve hizmet miktarına odaklanır. • PROGRAM BÜTÇE: Amaç ve programlara göre düzenlenir. • PLANLAMA-PROGRAMLAMA-BÜTÇELEME SİSTEMİ (PPBS): Uzun vadeli planla bütçeyi bağlar; fayda-maliyet analizini kullanır. • SIFIR TABANLI BÜTÇE: Her yıl tüm harcamalar sıfırdan gerekçelendirilir; geçmiş yıl rakamı veri kabul edilmez. • ANALİTİK BÜTÇE SINIFLANDIRMASI: Türkiye'de kullanılan; kurumsal, fonksiyonel, finansman tipi ve ekonomik sınıflandırmadan oluşur. MALİ YÖNETİM AKTÖRLERİ (5018): Üst yönetici (bakanlıklarda bakan yardımcısı/müsteşar yerine bakanlıkça belirlenen üst düzey yönetici, üniversitede rektör, belediyede belediye başkanı), harcama yetkilisi, gerçekleştirme görevlisi ve muhasebe yetkilisi. DENETİM TÜRLERİ: İç kontrol ve iç denetim (kurum içi), dış denetim (SAYIŞTAY tarafından TBMM adına — düzenlilik ve performans denetimi), siyasi denetim (TBMM).

Püf Noktaları

Bütçe Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 96 soru var — 28 kolay, 30 orta, 38 zor.

1. Kamu gelirlerinin tamamı bütçeye dahil edilmeli, kamu giderleri de bütçeden karşılanmalıdır. Gelir ve giderler birbirine mahsup edilemez. Bu bütçe ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Birlik ilkesi
  2. B) Denklik ilkesi
  3. C) Açıklık ilkesi
  4. D) Samimiyet ilkesi
  5. E) Genellik ilkesi ✓

Çözüm: Genellik ilkesi (gayrisafi usul ilkesi olarak da bilinir); tüm kamu gelirlerinin ve giderlerinin bütçeye tam olarak yansıtılmasını, gelir ve giderlerin birbirine karşılıklı olarak mahsup edilmemesini gerektirir. Bu ilke sayesinde bütçenin tüm mali işlemleri kapsaması ve mali şeffaflığın sağlanması amaçlanır.

2. Bütçe teorisinde 'kamusal tercihin (public choice) bütçe sürecine yansıması' bağlamında aşağıdaki ifadelerden hangisi en doğru biçimde ifade edilmiştir?

  1. A) Siyasetçiler ve bürokratlar kendi çıkarlarını maksimize etme eğiliminde olduğundan bütçe büyüklüğünün optimal düzeyin üzerinde gerçekleşme eğilimi vardır. ✓
  2. B) Niskanen modeli, bürokratların bütçe büyüklüğünü değil hizmet kalitesini maksimize ettiğini öngörür.
  3. C) Mali yanılsama (fiscal illusion) kavramı, vergi yükünün gerçekte olduğundan çok daha yüksek algılanmasına yol açar ve bu nedenle bütçeyi küçültücü yönde etki doğurur.
  4. D) Seçmenlerin rasyonel davranışı nedeniyle bütçe büyüklüğü daima optimal düzeyde belirlenir.
  5. E) Kamu tercihi teorisi, bütçe sürecinde medyan seçmenin tercihlerinin her zaman belirleyici olduğunu kabul eder.

Çözüm: Kamu tercihi (public choice) teorisine göre siyasetçiler oy maksimizasyonu, bürokratlar ise bütçe (veya kurum büyüklüğü) maksimizasyonu peşindedir. Niskanen modeli özellikle bürokratların bütçelerini büyütme eğiliminde olduğunu savunur. Bu durum bütçenin optimal düzeyin üzerinde şişmesine yol açar. Mali yanılsama ise vergi yükünün olduğundan düşük, kamu hizmetlerinin ise olduğundan yüksek algılanması durumunu ifade eder; bu da bütçeyi büyütür. Medyan seçmen teoremi ise bütçenin her zaman optimal belirlendiğini değil, medyan seçmenin tercihine yakınsadığını söyler.

3. Türkiye'de özel bütçeli kuruluşlar ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A) Özel bütçeli kuruluş sayısı, 5018 sayılı Kanun çıkışından bu yana artmış ve tüm üniversiteler bu kapsama alınmıştır.
  2. B) Özel bütçeli kuruluşlar, kendi gelirlerini serbestçe kullanabileceğinden Sayıştay denetimine tabi değildir.
  3. C) Özel bütçeli kuruluşlarda harcama yetkilisi ile gerçekleştirme görevlisi aynı kişi olabilir.
  4. D) Özel bütçeli kuruluşların gelirleri Hazine'ye irat kaydedilmeden doğrudan kendi bütçelerinde kullanılabilir. ✓
  5. E) Özel bütçeli kuruluşlar, 5018 sayılı Kanun'a tabi olmakla birlikte bütçeleri TBMM tarafından ayrı bir kanunla onaylanır.

Çözüm: 5018 sayılı Kanun'un temel mantığına göre özel bütçeli kuruluşlar, belirli kamu hizmetlerini yerine getirmek amacıyla genel bütçe dışında ayrı bir bütçeyle yönetilen ve kendi öz gelirlerini doğrudan kullanan kuruluşlardır. Bu kuruluşların gelirleri, genel bütçeli idarelerde olduğu gibi Hazine'ye irat kaydedilmeksizin doğrudan kendi bütçelerinde kullanılabilir. A şıkkı yanlıştır, özel bütçeli kuruluşların bütçeleri merkezi yönetim bütçesi kanununa ek cetvel olarak TBMM'de onaylanır, ayrı kanunla değil. C şıkkı yanlıştır, özel bütçeli kuruluşlar Sayıştay denetimine tabidir. D şıkkı yanlıştır, tüm üniversiteler özel bütçeli olmakla birlikte kuruluş sayısına ilişkin iddia doğrulanabilir değildir; önemli olan kuruluşların bu kapsama alınmasıdır. E şıkkı yanlıştır, bu iki görev görevler ayrılığı ilkesi gereği farklı kişilerce yürütülmelidir.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Maliye Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026