KPSS Akademi

Türkiye Ekonomisi

Cumhuriyet'ten günümüze ekonomi politikaları ve yapısal özellikler.

KPSS Konuları › İktisat

Özet

Cumhuriyet'ten günümüze ekonomi politikaları ve yapısal özellikler.

Cumhuriyet Dönemi Ekonomi Politikaları

• 1923 İZMİR İKTİSAT KONGRESİ: Misak-ı İktisadi kabul edildi; özel girişim desteklendi, millî ekonomi hedeflendi. • 1923-1929 LİBERAL DÖNEM: Özel sektör öncülüğü; Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927); İş Bankası (1924). • 1929 BÜYÜK BUHRAN sonrası → DEVLETÇİLİK. • 1930-1939 DEVLETÇİLİK DÖNEMİ: I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934), Sümerbank (1933), Etibank (1935), Merkez Bankası (1930). • 1950-1960 LİBERALLEŞME: Tarımda makineleşme, Marshall yardımı, karayolu yatırımları. • 1960-1980 PLANLI DÖNEM: DPT kuruldu (1960), Beş Yıllık Kalkınma Planları, İTHAL İKAMECİ sanayileşme. • 24 OCAK 1980 KARARLARI: İhracata dayalı büyüme, dışa açılma, serbest piyasa, KİT'lerin özelleştirilmesi, faiz ve kur serbestisi. Turgut Özal dönemi. • 1989: Sermaye hareketleri serbestleştirildi (32 sayılı Karar). • 2001 KRİZİ ve Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı: Bankacılık reformu, TCMB bağımsızlığı, dalgalı kur.

Ekonomik Krizler

• 1994 KRİZİ: 5 Nisan Kararları, yüksek enflasyon ve devalüasyon. • 1999 Marmara Depremi ve durgunluk. • KASIM 2000 ve ŞUBAT 2001 KRİZLERİ: Bankacılık sistemi çöküşü, sabit kur (crawling peg) terk edildi, DALGALI KURA geçildi. • 2008 KÜRESEL KRİZ: Dış talep daralması. • 2018 KUR ATAĞI. KRİZ SONRASI YAPISAL REFORMLAR: • BDDK (1999) ve TMSF güçlendirildi • TCMB bağımsızlığı (2001) • Mali disiplin ve enflasyon hedeflemesi • Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu (5018 sayılı, 2003)

Sektörel Yapı

• TARIM: GSYH içindeki payı azalmakta ancak istihdamdaki payı hâlâ yüksektir. Küçük ve parçalı işletmeler sorunu. • SANAYİ: Tekstil-hazır giyim, otomotiv, beyaz eşya, demir-çelik, gıda öne çıkar. OSB'ler ve KOBİ'ler önemlidir. • HİZMETLER: GSYH'de en büyük pay. Turizm, ticaret, ulaştırma, finans. DIŞ TİCARET: • İhracat: Otomotiv, hazır giyim, demir-çelik, makine, kimya • İthalat: Ham petrol, doğal gaz, ara malı, makine • KRONİK CARİ AÇIK: Enerji ithalatı ve ara malı bağımlılığı temel nedendir. • En büyük ticaret ortağı: AB ülkeleri (Almanya başta)

Güncel Yapısal Sorunlar ve Kurumlar

TEMEL SORUNLAR: • Cari açık ve dış finansman ihtiyacı • Enflasyon • İşsizlik (özellikle genç işsizliği) • Kayıt dışı ekonomi • Gelir dağılımı adaletsizliği (Gini katsayısı) • Tasarruf oranının düşüklüğü • Enerjide dışa bağımlılık • Bölgesel gelişmişlik farkları ÖNEMLİ KURUMLAR: • TCMB, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TÜİK • BDDK, SPK, TMSF, Rekabet Kurumu • KOSGEB, TÜBİTAK, Eximbank • Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (DPT'nin yerine) BÖLGESEL PROJELER: GAP, DAP, DOKAP, KOP

Dönemsel Kalkınma Politikaları

1923–1929 — LİBERAL DÖNEM: İzmir İktisat Kongresi (1923) özel girişimciliği teşvik eden kararlar aldı. Lozan'ın gümrük kısıtı 1929'a kadar sürdü. Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927) çıkarıldı. Türkiye İş Bankası (1924) ve Sanayi ve Maadin Bankası (1925) kuruldu. 1930–1939 — DEVLETÇİLİK: 1929 Büyük Buhran'ın ardından devlet doğrudan üretime girdi. BİRİNCİ BEŞ YILLIK SANAYİ PLANI (1934) uygulandı; Sümerbank (1933) ve Etibank (1935) kuruldu. Merkez Bankası 1930'da kuruldu. Dış ticarette korumacılık ve denk bütçe esas alındı. 1950–1960: Tarımda makineleşme, karayolu yatırımları ve dışa açılma. Dönem sonunda dış açık ve enflasyon nedeniyle 1958 İstikrar Kararları alındı. 1960–1980 — PLANLI DÖNEM: Devlet Planlama Teşkilatı (1960) kuruldu; beş yıllık kalkınma planları uygulandı. İTHAL İKAMECİ SANAYİLEŞME modeli benimsendi — yurt içinde üretilebilen malların ithalatı kısıtlandı. 1970'lerde petrol şokları ve döviz darboğazı modeli tıkadı. 24 OCAK 1980 KARARLARI — DÖNÜM NOKTASI: İhracata dayalı büyüme modeline geçildi. Başlıca unsurları: Devalüasyon ve gerçekçi kur politikası, faiz serbestisi, fiyat kontrollerinin kaldırılması, KİT ürünlerine zam, ihracat teşvikleri, yabancı sermayenin özendirilmesi ve dış ticaretin serbestleştirilmesi. 1989 — SERMAYE HAREKETLERİNİN SERBESTLEŞTİRİLMESİ (32 sayılı Karar): Türk Lirası konvertibl hâle geldi; kısa vadeli sermaye girişleri ekonomiyi dış şoklara açık hâle getirdi.

Krizler, Yapısal Sorunlar ve Kurumlar

1994 KRİZİ: Kamu açıklarının merkez bankası kaynaklarıyla finanse edilmesi, kredi notunun düşürülmesi ve döviz talebinin patlaması sonucu yaşandı. 5 Nisan Kararları ile TL büyük oranda değer kaybetti. 2000 KASIM ve 2001 ŞUBAT KRİZLERİ: Kur çıpasına dayalı enflasyonu düşürme programı, bankacılık sektörünün kırılganlığı ve siyasi gerilimle çöktü. Dalgalı kura geçildi. KRİZ SONRASI YAPISAL REFORMLAR: 'Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı' uygulandı; TCMB'ye araç bağımsızlığı verildi ve Hazine'ye kısa vadeli avans uygulaması kaldırıldı; BDDK ve TMSF ile bankacılık denetimi güçlendirildi; enflasyon hedeflemesine geçildi; 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile mali disiplin ve saydamlık kurallara bağlandı. 2008 KÜRESEL KRİZ: Türkiye'ye esas olarak DIŞ TALEP ve SERMAYE AKIMI kanalıyla yansıdı; bankacılık sektörü 2001 sonrası düzenlemeler sayesinde görece dayanıklı kaldı. YAPISAL SORUNLAR: • CARİ AÇIK: Üretimin ara malı ve enerji ithalatına bağımlı olması nedeniyle büyüme hızlandıkça cari açık büyür. Bu yapıya 'büyüme-cari açık ikilemi' denir. • ENERJİDE DIŞA BAĞIMLILIK: Petrol ve doğal gaz ithalatı, ithalat faturasının büyük kalemidir. • DÜŞÜK KATMA DEĞERLİ ÜRETİM ve ORTA GELİR TUZAĞI riski. • KAYIT DIŞI İSTİHDAM, düşük tasarruf oranı ve nitelikli iş gücü açığı. • GELİR DAĞILIMI EŞİTSİZLİĞİ: Gini katsayısı ve bölgeler arası gelişmişlik farkları. TEMEL KURUMLAR: TCMB (para politikası ve fiyat istikrarı), Hazine ve Maliye Bakanlığı (bütçe ve borç yönetimi), TÜİK (istatistik), BDDK (bankacılık denetimi), SPK (sermaye piyasası), TMSF (mevduat sigortası ve fona devredilen bankalar), Rekabet Kurumu, KOSGEB (KOBİ destekleri), TÜBİTAK (Ar-Ge), Türk Eximbank (ihracat finansmanı).

Püf Noktaları

Türkiye Ekonomisi Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 109 soru var — 44 kolay, 30 orta, 35 zor.

1. Türkiye'de Cumhuriyet döneminin ilk ulusal kalkınma planı olan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hangi yılda uygulamaya konulmuştur?

  1. A) 1934 ✓
  2. B) 1946
  3. C) 1938
  4. D) 1929
  5. E) 1923

Çözüm: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934 yılında uygulamaya konulmuştur. Sovyet planlamasından ilham alınan bu plan, devlet öncülüğünde sanayileşmeyi hedeflemiş ve tekstil, maden, kağıt, cam, kimya gibi temel sanayi dallarında fabrikaların kurulmasını öngörmüştür.

2. Türkiye'de uygulanan 'özel tüketim vergisi (ÖTV)'nin özellikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  1. A) ÖTV, her aşamada değil yalnızca tek aşamada alınan dolaylı bir vergidir.
  2. B) Akaryakıt, alkollü içecekler, tütün ve lüks tüketim malları ÖTV kapsamındadır.
  3. C) ÖTV gelirleri, genel bütçe gelirlerinin önemli bir kalemini oluşturur.
  4. D) ÖTV, dolaylı bir vergi türüdür.
  5. E) ÖTV, KDV'nin matrahına dahil edilmez. ✓

Çözüm: ÖTV, KDV'nin matrahına dahil edilir; yani ÖTV dahil fiyat üzerinden KDV hesaplanır. Bu, dolaylı vergilerin birbirini dışlamadığını, aksine KDV matrahını büyüttüğünü gösterir. ÖTV'nin tek aşamalı bir vergi olduğu, lüks malları ve zararlı ürünleri kapsadığı, dolaylı nitelikte olduğu ve önemli bir bütçe geliri kalemi oluşturduğu bilgileri doğrudur. Dolayısıyla yanlış ifade C şıkkıdır.

3. Türkiye'de 2001 krizi sonrasında uygulanan 'Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı' kapsamında alınan yapısal tedbirler değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi programın temel mantığıyla çelişmektedir?

  1. A) Tarım sektörüne yönelik destekleme alımlarının ve girdi sübvansiyonlarının artırılarak kırsal istihdamın korunması ✓
  2. B) Kamu bankalarının görev zararlarının tasfiye edilerek bu bankaların özel bankalarla rekabet edebilir konuma getirilmesi
  3. C) Bankacılık sektörünün yeniden yapılandırılması amacıyla TMSF'nin yetkilerinin genişletilmesi
  4. D) Merkez Bankası'na operasyonel bağımsızlık tanınarak para politikasının enflasyon hedeflemesine dayandırılması
  5. E) Döviz çıpasına dayalı kur sisteminden dalgalı kur rejimine geçilmesi

Çözüm: Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı; mali disiplin, yapısal reformlar ve piyasa mekanizmasının güçlendirilmesi üzerine inşa edilmiştir. Tarım desteklerinin ve girdi sübvansiyonlarının artırılması, programın 'sübvansiyonların azaltılması ve doğrudan gelir desteğine geçiş' ilkesiyle doğrudan çelişmektedir. Program bu dönemde tarımda Doğrudan Gelir Desteği (DGD) sistemine geçişi öngörmüş, üretimle bağlantılı destekleri azaltmıştır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç İktisat Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026