KPSS Akademi

Mikro İktisat

Arz-talep, esneklik, tüketici ve üretici dengesi, piyasa türleri.

KPSS Konuları › İktisat

Özet

Arz-talep, esneklik, tüketici ve üretici dengesi, piyasa türleri.

Arz ve Talep

TALEP KANUNU: Fiyat ↑ → talep miktarı ↓ (ters yönlü). Talep eğrisi NEGATİF eğimlidir. ARZ KANUNU: Fiyat ↑ → arz miktarı ↑ (aynı yönlü). Arz eğrisi POZİTİF eğimlidir. ⚠ TEMEL AYRIM: • TALEP MİKTARINDA DEĞİŞME: Sadece FİYAT değişirse — eğri ÜZERİNDE hareket. • TALEPTE DEĞİŞME: Fiyat DIŞI faktör değişirse — eğri KAYAR. TALEBİ ETKİLEYEN FİYAT DIŞI FAKTÖRLER: Gelir, zevk-tercih, ilgili mal fiyatları, nüfus, beklentiler. MAL TÜRLERİ: • NORMAL MAL: Gelir ↑ → talep ↑ • DÜŞÜK (FAKİR) MAL: Gelir ↑ → talep ↓ • İKAME MAL: Birinin fiyatı ↑ → diğerinin talebi ↑ (çay-kahve) • TAMAMLAYICI MAL: Birinin fiyatı ↑ → diğerinin talebi ↓ (araba-benzin) • GIFFEN MALI: Fiyat ↑ → talep ↑ (talep kanununa istisna)

Esneklik

TALEBİN FİYAT ESNEKLİĞİ = (%Δ talep miktarı) / (%Δ fiyat) • |E| > 1 → ESNEK talep (lüks mallar). Fiyat ↓ → TOPLAM HASILAT ↑ • |E| < 1 → ESNEK OLMAYAN (katı) talep (zorunlu mallar: ekmek, ilaç). Fiyat ↑ → TOPLAM HASILAT ↑ • |E| = 1 → BİRİM esnek. Hasılat değişmez. • E = 0 → TAM ESNEK OLMAYAN (dikey eğri) • E = ∞ → TAM ESNEK (yatay eğri) ESNEKLİĞİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER: İkame malların varlığı (çoksa esneklik artar), malın zorunlu/lüks olması, gelirdeki payı, zaman (uzun dönemde esneklik artar). DİĞER ESNEKLİKLER: • GELİR ESNEKLİĞİ: Pozitifse normal mal, negatifse düşük mal. • ÇAPRAZ ESNEKLİK: Pozitifse ikame, negatifse tamamlayıcı mal.

Tüketici ve Üretici Dengesi

TÜKETİCİ DENGESİ: • FAYDA: Toplam fayda (TU) ve marjinal fayda (MU) • AZALAN MARJİNAL FAYDA YASASI (Gossen I): Tüketim arttıkça her ek birimin faydası azalır. • Toplam fayda maksimumken MARJİNAL FAYDA SIFIRDIR. • DENGE KOŞULU: MUx/Px = MUy/Py (harcanan son liranın faydası eşitlenir) • KAYITSIZLIK (FARKSIZLIK) EĞRİSİ: Aynı faydayı veren mal bileşimleri. Orijine dışbükeydir, kesişmez. • BÜTÇE DOĞRUSU: Gelir kısıtı. Denge, bütçe doğrusunun kayıtsızlık eğrisine TEĞET olduğu noktadır. ÜRETİCİ DENGESİ: • AZALAN VERİMLER YASASI: Sabit girdiye değişken girdi eklendikçe marjinal ürün azalır. • MALİYETLER: TC = TFC + TVC; AC = TC/Q; MC = ΔTC/ΔQ • MC eğrisi, AC ve AVC eğrilerini EN DÜŞÜK noktalarından keser. • KÂR MAKSİMİZASYONU: MR = MC

Piyasa Türleri

• TAM REKABET PİYASASI: Çok sayıda alıcı-satıcı, HOMOJEN mal, serbest giriş-çıkış, tam bilgi. Firma FİYAT ALICIDIR (price taker). Talep eğrisi YATAY. P = MR = AR. Uzun dönemde firma NORMAL KÂR eder (aşırı kâr sıfır). • MONOPOL (Tekel): Tek satıcı, yakın ikamesi olmayan mal, girişte engeller. Firma FİYAT BELİRLEYİCİDİR. P > MR. Uzun dönemde de AŞIRI KÂR elde edebilir. Fiyat farklılaştırması yapabilir. • MONOPOLCÜ (TEKELCİ) REKABET: Çok sayıda firma, FARKLILAŞTIRILMIŞ ürün, reklam önemli. Uzun dönemde normal kâr. • OLİGOPOL: Az sayıda büyük firma, karşılıklı bağımlılık. Dirsekli talep eğrisi, kartel, fiyat liderliği, oyun teorisi. • MONOPSON: Tek alıcı. DUOPOL: İki satıcı.

Maliyet Analizi ve Üretim Fonksiyonu

KISA DÖNEM MALİYETLER: • TOPLAM SABİT MALİYET (TSM): Üretim miktarından bağımsızdır (kira, sigorta). • TOPLAM DEĞİŞKEN MALİYET (TDM): Üretimle birlikte artar (hammadde, işçilik). • TOPLAM MALİYET: TM = TSM + TDM • ORTALAMA MALİYET: OM = TM / Q • MARJİNAL MALİYET: MM = ΔTM / ΔQ — bir birim daha üretmenin ek maliyetidir. KRİTİK İLİŞKİ: Marjinal maliyet eğrisi, ortalama maliyet ve ortalama değişken maliyet eğrilerini EN DÜŞÜK NOKTALARINDAN keser. MM < OM iken OM düşer, MM > OM iken OM yükselir. AZALAN VERİMLER YASASI: Diğer üretim faktörleri sabitken bir faktör artırıldıkça, bir noktadan sonra MARJİNAL ÜRÜN azalmaya başlar. Kısa dönem maliyet eğrilerinin U biçimli olmasının nedeni budur. ÖLÇEĞE GÖRE GETİRİ (uzun dönem): • Artan getiri: Tüm girdiler %10 artarken üretim %10'dan FAZLA artar • Sabit getiri: Üretim de %10 artar • Azalan getiri: Üretim %10'dan AZ artar KÂR MAKSİMİZASYONU KOŞULU: Tüm piyasa yapılarında MR = MC (marjinal hasılat = marjinal maliyet). KAPATMA NOKTASI: Fiyat, ortalama DEĞİŞKEN maliyetin altına düşerse firma kısa dönemde üretimi durdurur. Fiyat ortalama değişken maliyetin üzerindeyse zarar etse bile sabit maliyetin bir kısmını karşıladığı için üretime devam eder. BAŞABAŞ NOKTASI: Fiyatın ortalama TOPLAM maliyete eşit olduğu noktadır; firma normal kâr elde eder.

Piyasa Başarısızlıkları ve Refah

TÜKETİCİ RANTI (ARTIĞI): Tüketicinin ödemeye razı olduğu en yüksek fiyat ile fiilen ödediği fiyat arasındaki farktır. Talep eğrisinin altında, fiyat çizgisinin üstünde kalan alandır. ÜRETİCİ RANTI: Üreticinin satmaya razı olduğu en düşük fiyat ile aldığı fiyat arasındaki farktır. Arz eğrisinin üstünde, fiyat çizgisinin altında kalan alandır. TOPLAM REFAH = Tüketici rantı + Üretici rantı. Rekabetçi denge, toplam refahı MAKSİMUM yapar. REFAH KAYBI (ÖLÜ YÜK): Piyasa dengesinden sapıldığında kaybolan refahtır. Vergi, tavan fiyat, taban fiyat ve tekel gücü ölü yük yaratır. TAVAN FİYAT: Denge fiyatının ALTINDA belirlenirse bağlayıcıdır ve TALEP FAZLASI (kıtlık) doğurur. Karaborsa ve kuyruk oluşur. (Kira kontrolü) TABAN FİYAT: Denge fiyatının ÜSTÜNDE belirlenirse bağlayıcıdır ve ARZ FAZLASI doğurur. (Asgari ücret → işsizlik; tarımsal destekleme → stok fazlası) VERGİNİN YANSIMASI: Verginin yükü esnekliği DÜŞÜK olan tarafa daha çok yansır. Talebi katı bir malda (sigara, akaryakıt) vergiyi büyük ölçüde TÜKETİCİ üstlenir. Verginin kimden tahsil edildiği yükün paylaşımını değiştirmez. DIŞSALLIKLAR: • NEGATİF DIŞSALLIK (çevre kirliliği): Piyasa toplumsal optimumdan FAZLA üretir. Çözüm: Pigou vergisi, emisyon izni ticareti. • POZİTİF DIŞSALLIK (eğitim, aşı): Piyasa toplumsal optimumdan AZ üretir. Çözüm: Sübvansiyon. COASE TEOREMİ: Mülkiyet hakları açıkça tanımlanmış ve pazarlık maliyetleri düşükse, taraflar dışsallığı devlet müdahalesi olmadan pazarlıkla çözebilir. KAMUSAL MAL: Tüketimde rakip olmayan ve dışlanamayan maldır (millî savunma). BEDAVACILIK sorunu nedeniyle piyasa üretmez, devlet üretir.

Püf Noktaları

Mikro İktisat Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 143 soru var — 45 kolay, 45 orta, 53 zor.

1. Marjinal fayda teorisine göre bir tüketicinin tükettiği mal miktarı arttıkça ek birimden elde edilen faydanın azalması hangi kavramla ifade edilir?

  1. A) Kayıtsızlık eğrisi
  2. B) Bütçe kısıtı
  3. C) Fırsat maliyeti
  4. D) Azalan verimler yasası
  5. E) Azalan marjinal fayda yasası ✓

Çözüm: Azalan marjinal fayda yasası (Gossen'in Birinci Yasası), bir tüketicinin tükettiği her ek birimden elde ettiği ilave faydanın (marjinal fayda) giderek azaldığını ifade eder. Örneğin aç bir kişi için ilk dilim ekmek yüksek fayda sağlarken her ek dilim daha az ek fayda sağlar. Bu yasa talep eğrisinin neden negatif eğimli olduğunu açıklar.

2. Bir tüketicinin geliri %20 artarken belirli bir malın talebi %10 azalmaktadır. Bu mal için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A) Düşey mal olup gelir esnekliği -0,5'tir. ✓
  2. B) Lüks mal olup gelir esnekliği 1'den büyüktür.
  3. C) Normal mal olup gelir esnekliği 0,5'tir.
  4. D) Giffen malı olup gelir esnekliği negatiftir.
  5. E) Zorunlu mal olup gelir esnekliği 0 ile 1 arasındadır.

Çözüm: Gelir esnekliği = %ΔTalep / %ΔGelir = (-10) / 20 = -0,5. Gelir esnekliği negatif olan mallar 'düşey mal' (inferior good) olarak adlandırılır. Giffen malı da gelir esnekliği negatif olmakla birlikte ayrı bir kategoridir; düşük dereceli mallardaki talep artışı fiyat artışına eşlik ettiğinde ortaya çıkar. Sorudaki tanım genel olarak düşey (inferior) malı ifade etmektedir.

3. Üretim teorisinde 'azalan verimler yasası'nın geçerli olduğu dönem ve koşul aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Kısa dönemde, en az bir üretim faktörünün sabit tutulduğu koşullarda geçerlidir ve değişken faktör artırıldıkça marjinal ürünün bir noktadan sonra azalmasını ifade eder ✓
  2. B) Uzun dönemde bütün faktörlerin birlikte artırıldığı koşullarda geçerli olmaktadır
  3. C) Yalnızca tam rekabet piyasasında faaliyet gösteren firmalar bakımından geçerlidir
  4. D) Yalnızca tarım sektöründe gözlenen ve sanayide görülmeyen bir olgu niteliğindedir
  5. E) Üretim faktörlerinin tamamının sabit tutulduğu durumlarda ortaya çıkan bir kuraldır

Çözüm: Azalan verimler yasası kısa dönem olgusudur: sermaye gibi en az bir faktör sabitken değişken faktör (emek) artırıldıkça marjinal ürün önce artar, sonra azalmaya başlar. Uzun dönemde tüm faktörler değişken olduğundan ölçeğe göre getiri kavramı devreye girer.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç İktisat Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026