Makro İktisat

Millî gelir, enflasyon, işsizlik, para ve maliye politikaları.

Özet

Millî gelir, enflasyon, işsizlik, para ve maliye politikaları.

Millî Gelir Hesapları

• GSYH (Gayrisafi Yurt İçi Hasıla): Bir ülke SINIRLARI İÇİNDE, belirli dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeri. • GSMH (Gayrisafi Millî Hasıla): Bir ülke VATANDAŞLARI tarafından üretilen değer. GSMH = GSYH + Net dış âlem faktör gelirleri HESAPLAMA YÖNTEMLERİ: • ÜRETİM (katma değer) YÖNTEMİ • GELİR YÖNTEMİ: Ücret + faiz + rant + kâr • HARCAMA YÖNTEMİ: GSYH = C + I + G + (X − M) C: Tüketim, I: Yatırım, G: Kamu harcamaları, X−M: Net ihracat • NOMİNAL GSYH: Cari fiyatlarla • REEL GSYH: Sabit fiyatlarla (enflasyondan arındırılmış) • GSYH DEFLATÖRÜ = (Nominal / Reel) × 100 DİKKAT: Ara mallar, ikinci el satışlar, transfer harcamaları ve kayıt dışı ekonomi GSYH'ye DAHİL EDİLMEZ.

Enflasyon

• ENFLASYON: Fiyatlar genel düzeyinin SÜREKLİ artışı. • DEFLASYON: Genel fiyat düşüşü. • DEZENFLASYON: Enflasyon oranının azalması (fiyatlar hâlâ artıyor ama daha yavaş). • STAGFLASYON: Enflasyon + durgunluk (işsizlik) birlikte. • HİPERENFLASYON: Çok yüksek ve kontrolsüz enflasyon. TÜRLERİ: • TALEP ENFLASYONU: Toplam talep, toplam arzı aşarsa. • MALİYET ENFLASYONU: Üretim maliyetleri artarsa (petrol, ücret). • YAPISAL ENFLASYON ÖLÇÜMÜ: TÜFE (tüketici), ÜFE (üretici), GSYH deflatörü. ETKİLERİ: Sabit gelirliler ve alacaklılar KAYBEDER; borçlular ve reel varlık sahipleri KAZANIR. Gelir dağılımı bozulur.

İşsizlik

TÜRLERİ: • FRİKSİYONEL (Geçici/Arama): İş değiştirme sürecinde. Kaçınılmazdır. • YAPISAL: Beceri-talep uyumsuzluğu, teknolojik değişim. En zor çözülen türdür. • KONJONKTÜREL (Devrevi): Ekonomik durgunluk dönemlerinde. • MEVSİMLİK: Turizm, tarım. • GİZLİ İŞSİZLİK: Çalışıyor görünüp verimliliğe katkısı olmayanlar. DOĞAL İŞSİZLİK ORANI = Friksiyonel + Yapısal TAM İSTİHDAM: Konjonktürel işsizliğin sıfır olduğu durum (işsizlik sıfır demek DEĞİLDİR). İŞSİZLİK ORANI = (İşsiz / İş gücü) × 100 İŞ GÜCÜ = İstihdam + İşsizler (çalışma çağındaki ama iş aramayanlar iş gücüne DAHİL DEĞİLDİR) OKUN YASASI: İşsizlik oranı ile GSYH arasında ters ilişki vardır. PHILLIPS EĞRİSİ: Kısa dönemde enflasyon ile işsizlik arasında TERS ilişki.

Para ve Maliye Politikaları

PARA POLİTİKASI (Merkez Bankası): • Araçlar: Açık piyasa işlemleri (APİ), zorunlu karşılık oranı, reeskont (politika) faizi. • GENİŞLETİCİ: Faiz ↓, karşılık oranı ↓, tahvil ALIMI → para arzı ↑ • DARALTICI: Faiz ↑, karşılık oranı ↑, tahvil SATIŞI → para arzı ↓ • PARA ÇARPANI = 1 / zorunlu karşılık oranı • TCMB'nin temel amacı FİYAT İSTİKRARIDIR. MALİYE POLİTİKASI (Hükümet): • Araçlar: Kamu harcamaları, vergiler, borçlanma. • GENİŞLETİCİ: Harcama ↑, vergi ↓ → toplam talep ↑ (durgunlukta) • DARALTICI: Harcama ↓, vergi ↑ → toplam talep ↓ (enflasyonda) • OTOMATİK STABİLİZATÖRLER: Artan oranlı vergi, işsizlik sigortası. KEYNESYEN ÇARPAN = 1 / (1 − MPC) (MPC: marjinal tüketim eğilimi)

Çarpan Mekanizması ve Toplam Talep

MARJİNAL TÜKETİM EĞİLİMİ (MTE): Gelirdeki bir birim artışın tüketime giden kısmıdır. MARJİNAL TASARRUF EĞİLİMİ (MTaE) = 1 − MTE KAPALI EKONOMİ HARCAMA ÇARPANI: k = 1 / (1 − MTE) = 1 / MTaE ÖRNEK: MTE = 0,8 ise çarpan = 1/0,2 = 5. Yatırımlarda 10 milyarlık artış millî geliri 50 milyar artırır. VERGİ ÇARPANI: −MTE / (1 − MTE). Mutlak değerce harcama çarpanından KÜÇÜKTÜR, çünkü verginin bir kısmı tasarruftan karşılanır. ÖRNEK: MTE = 0,8 → vergi çarpanı = −4 (harcama çarpanı 5 idi). DENK BÜTÇE ÇARPANI: Kamu harcamaları ve vergiler AYNI miktarda artırılırsa millî gelir yine ARTAR; denk bütçe çarpanı 1'dir (Haavelmo teoremi). DIŞA AÇIK EKONOMİDE: Marjinal ithalat eğilimi çarpanı KÜÇÜLTÜR, çünkü gelirin bir kısmı yurt dışına sızar. TASARRUF PARADOKSU: Herkes aynı anda daha çok tasarruf etmeye çalışırsa toplam talep düşer, gelir azalır ve sonuçta toplam tasarruf da artmayabilir. TOPLAM TALEP EĞRİSİNİ KAYDIRAN ETKENLER: Tüketim, yatırım, kamu harcamaları, net ihracat, para arzı, beklentiler. TOPLAM ARZ: Kısa dönemde pozitif eğimli; uzun dönemde DOĞAL ÜRETİM DÜZEYİNDE DİKEYDİR. Uzun dönemde talep artışı yalnız fiyatları yükseltir, üretimi artırmaz.

Ekonomik Büyüme ve Konjonktür

BÜYÜME – KALKINMA FARKI: Büyüme NİCEL bir artıştır (reel GSYH'nin artması). Kalkınma NİTEL dönüşümü de içerir — sanayileşme, gelir dağılımı, eğitim, sağlık ve kurumsal yapıdaki iyileşme. BÜYÜMENİN KAYNAKLARI: İş gücü artışı, sermaye birikimi, doğal kaynaklar, TEKNOLOJİK İLERLEME ve beşerî sermaye. Uzun dönemde kişi başına gelirdeki sürdürülebilir artışın asıl kaynağı teknoloji ve verimliliktir. SOLOW BÜYÜME MODELİ: Sermaye birikiminde azalan verimler geçerlidir; bu nedenle uzun dönemde büyüme yalnız DIŞSAL teknolojik ilerlemeyle sürdürülebilir. Model yakınsama (convergence) öngörür: Yoksul ülkeler zengin ülkelerden hızlı büyür. İÇSEL BÜYÜME MODELLERİ (Romer, Lucas): Teknoloji ve beşerî sermayeyi modelin içine alır; Ar-Ge ve eğitim yatırımları kalıcı büyüme sağlayabilir. KONJONKTÜR (İŞ ÇEVRİMİ) EVRELERİ: Genişleme → Zirve (doruk) → Daralma (resesyon) → Dip → Yeniden genişleme. RESESYON: Genellikle arka arkaya iki çeyrek reel GSYH daralması olarak tanımlanır. DEPRESYON: Derin ve uzun süren daralma. STAGFLASYON: Durgunluk ve enflasyonun BİR ARADA görülmesi. Phillips eğrisinin öngörüsünü bozduğu için 1970'lerde Keynesyen yaklaşımın en büyük eleştirisi olmuştur. PHILLIPS EĞRİSİ: Kısa dönemde enflasyon ile işsizlik arasında ters yönlü ilişki vardır. UZUN DÖNEMDE bu ilişki ortadan kalkar; eğri doğal işsizlik oranında DİKEYDİR. OKUN YASASI: İşsizlik oranındaki artışla üretim kaybı arasındaki ampirik ilişkidir. OTOMATİK İSTİKRARLANDIRICILAR: Artan oranlı gelir vergisi ve işsizlik sigortası, konjonktür dalgalanmalarını hükûmet kararı gerekmeden yumuşatır.

Püf Noktaları

GSYH sınırlara, GSMH vatandaşlığa göre hesaplanır.
Stagflasyon = enflasyon + işsizlik birlikte.
Doğal işsizlik = friksiyonel + yapısal işsizlik.
Para çarpanı = 1/zorunlu karşılık oranı.
Keynesyen çarpan = 1/(1−MPC).
TCMB'nin temel amacı fiyat istikrarıdır.
Harcama çarpanı 1/(1−MTE); vergi çarpanı mutlak değerce daha küçüktür.
Denk bütçe çarpanı 1'dir; eşit artışta gelir yine artar.
Uzun dönemde Phillips eğrisi doğal işsizlik oranında dikeydir.
Büyüme nicel, kalkınma nitel dönüşümü de içerir.

Makro İktisat Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 142 soru var — 44 kolay, 45 orta, 53 zor.

1. Bir ülkenin cari işlemler açığı vermesi aşağıdakilerden hangisinin doğrudan göstergesidir?

A) GSYİH büyüme hızının belirgin biçimde düştüğü ve yavaşladığı
B) Döviz rezervlerinin arttığı
C) Bütçe fazlası verildiği
D) Ülkenin sermaye hesabının da açık verdiği
E) Yurt içi yatırımların yurt içi tasarrufları aştığı ✓

Çözüm: Cari işlemler dengesi = Yurt içi tasarruflar − Yurt içi yatırımlar eşitliğinden hareketle, cari açık; yurt içi yatırımların yurt içi tasarrufları aştığı durumlarda ortaya çıkar. Eksik tasarruf, yabancı kaynaklarla (sermaye girişi) finanse edilmek zorunda kalınır. Bu nedenle cari açık veren ülkeler sermaye hesabı fazlası verir.

2. Bir ekonomide tüketim fonksiyonu C = 200 + 0,75Y şeklinde verilmiştir. Buna göre, milli gelir 4000 birimden 4800 birime yükseldiğinde tasarruf ne kadar artar?

A) 200 ✓
B) 300
C) 100
D) 250
E) 150

Çözüm: Marjinal tüketim eğilimi (MPC) = 0,75 olduğuna göre marjinal tasarruf eğilimi (MPS) = 1 - 0,75 = 0,25'tir. Gelir artışı ΔY = 4800 - 4000 = 800 birimdir. Tasarruf artışı = MPS × ΔY = 0,25 × 800 = 200 birimdir.

3. Merkez bankasının enflasyonu düşürmek amacıyla enflasyon beklentilerini çıpalaması bağlamında 'güvenilirlik' kavramı ile 'zaman tutarsızlığı problemi' (time inconsistency) arasındaki ilişkiyi en doğru biçimde açıklayan ifade hangisidir?

A) Zaman tutarsızlığı problemi, merkez bankasının optimal politika taahhüdünden sonradan sapma güdüsü taşımasından kaynaklanır; güvenilirlik eksikliği beklentileri bozarak enflasyon eğilimini artırır. ✓
B) Merkez bankası her zaman sabit bir para büyüme kuralı uygularsa zaman tutarsızlığı problemi tümüyle ortadan kalkar; çünkü kural, takdire bırakılan politikanın önüne geçmekte ve belirsizliği bütünüyle yok etmektedir.
C) Merkez bankası bağımsızlığı zaman tutarsızlığı problemini tamamen çözer çünkü bağımsız merkez bankası her zaman enflasyonu tercih etmez.
D) Zaman tutarsızlığı yalnızca kısa dönemli bir sorun olup ekonomi uzun dönemli dengeye ulaştığında kendiliğinden ortadan kalkar.
E) Enflasyon hedeflemesi rejimi benimsendikten sonra merkez bankasının taahhüdünden sapması ekonomik açıdan faydalı olabilir çünkü bu durum politikaya esneklik sağlar.

Çözüm: Kydland ve Prescott (1977) ile Barro ve Gordon (1983)'ın çalışmalarında ortaya konulan zaman tutarsızlığı problemi şöyledir: Merkez bankası önce düşük enflasyon taahhüt eder; özel sektör buna göre beklentilerini oluşturur. Daha sonra merkez bankasının sürpriz enflasyonla işsizliği geçici olarak düşürme güdüsü doğar. Bu sapma güdüsü bilindiğinden özel sektör yüksek enflasyon bekler ve bu 'enflasyon eğilimi'ni (inflationary bias) yaratır. Güvenilirlik bu döngüyü kırar. A şıkkındaki kural tartışması Friedman'ın argümanına karşılık gelir ve kısmen doğrudur; ancak sorunun tam merkezine değil yalnızca bir çözüm önerisine değinmektedir. B şıkkı hem nedenini hem de mekanizmasını en eksiksiz biçimde açıklamaktadır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç İktisat Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026