Borçlar Hukuku

Borcun kaynakları, sözleşmeler, borca aykırılık ve sona erme.

Özet

Borcun kaynakları, sözleşmeler, borca aykırılık ve sona erme.

Borcun Kaynakları

1) SÖZLEŞME: Karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanı. 2) HAKSIZ FİİL: Hukuka aykırı ve kusurlu davranışla zarar verme. Şartları: Hukuka aykırı fiil + Kusur + Zarar + İlLİYET BAĞI (nedensellik) 3) SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME: Haklı bir sebep olmadan başkasının malvarlığından zenginleşme. DİĞER: Vekâletsiz iş görme, kanundan doğan borçlar. KUSUR TÜRLERİ: Kast, ihmal (ağır/hafif). KUSURSUZ SORUMLULUK: Adam çalıştıranın, hayvan bulunduranın, yapı malikinin sorumluluğu; tehlike sorumluluğu.

Sözleşmenin Kurulması ve Geçersizlik

KURULMA: ÖNERİ (icap) + KABUL • Öneri bağlayıcıdır; ısmarlama süresi geçerse bağlayıcılık kalkar. GEÇERSİZLİK HÂLLERİ: • KESİN HÜKÜMSÜZLÜK (butlan): Kanuna, ahlaka, kamu düzenine aykırılık; imkânsızlık; ehliyetsizlik. Baştan itibaren hükümsüzdür, herkes ileri sürebilir, zamanaşımına uğramaz. • İPTAL EDİLEBİLİRLİK: Hata (yanılma), hile (aldatma), ikrah (korkutma), aşırı yararlanma (gabin). 1 YIL içinde iptal edilmezse geçerli hâle gelir. ŞEKİL: Kural SÖZLEŞME SERBESTİSİ ve şekil serbestisidir. Bazı sözleşmeler resmî şekle tabidir (taşınmaz satışı — TAPU'da resmî senet).

Borca Aykırılık

• TEMERRÜT (Direnim): Borçlunun edimi zamanında ifa etmemesi. Alacaklı: aynen ifa + gecikme tazminatı, veya ifadan vazgeçip müspet zarar, ya da sözleşmeden dönüp menfi zarar isteyebilir. • İMKÂNSIZLIK: - Kusursuz sonraki imkânsızlık → borç SONA ERER - Kusurlu imkânsızlık → tazminat sorumluluğu • KÖTÜ İFA (ayıplı ifa) TAZMİNAT: • MÜSPET (olumlu) ZARAR: Sözleşme ifa edilseydi elde edilecek menfaat. • MENFİ (olumsuz) ZARAR: Sözleşmenin geçerli olduğuna güvenilerek yapılan masraflar. ZAMANAŞIMI: • Genel: 10 YIL • Haksız fiil: Zararı ve failin öğrenilmesinden itibaren 2 yıl, her hâlde 10 yıl • Kira, faiz gibi dönemsel edimler: 5 yıl

Özel Borç İlişkileri

• SATIŞ SÖZLEŞMESİ: Satıcı zilyetlik ve mülkiyeti devreder, alıcı bedeli öder. AYIPTAN SORUMLULUK: Alıcı gözden geçirme ve bildirim külfeti altındadır. • KİRA SÖZLEŞMESİ: Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı lehine koruyucu hükümler. • HİZMET SÖZLEŞMESİ (iş sözleşmesi) • ESER SÖZLEŞMESİ: Yüklenici eseri meydana getirir. • VEKÂLET SÖZLEŞMESİ: Vekil, iş görmeyi üstlenir; ücret zorunlu değildir. • KEFALET: Yazılı şekil + kefilin sorumlu olacağı azami miktar + tarih ZORUNLUDUR. Eşin rızası aranır. - Adi kefalet (önce asıl borçluya başvurulmalı) - Müteselsil kefalet (doğrudan kefile başvurulabilir) • BAĞIŞLAMA, ÖDÜNÇ, SAKLAMA sözleşmeleri.

Haksız Fiil ve Sebepsiz Zenginleşme

HAKSIZ FİİLİN DÖRT UNSURU (hepsi birlikte aranır): 1. HUKUKA AYKIRI FİİL 2. KUSUR (kast veya ihmal) 3. ZARAR (maddi veya manevi) 4. İLLİYET (nedensellik) BAĞI HUKUKA AYKIRILIĞI KALDIRAN HÂLLER: Meşru savunma, zorunluluk hâli, hakkın kullanılması, kanunun verdiği yetkinin kullanılması, zarar görenin rızası, kamu gücünün kullanılması. İLLİYET BAĞINI KESEN SEBEPLER: Mücbir sebep, zarar görenin ağır kusuru, üçüncü kişinin ağır kusuru. KUSURSUZ SORUMLULUK HÂLLERİ: • Adam çalıştıranın sorumluluğu (özen sorumluluğu) • Hayvan bulunduranın sorumluluğu • Yapı malikinin sorumluluğu • Ev başkanının sorumluluğu • Motorlu araç işletenin sorumluluğu • Tehlike sorumluluğu (önemli ölçüde tehlike arz eden işletmeler) ZAMANAŞIMI: Haksız fiilde zarar görenin zararı ve failini ÖĞRENMESİNDEN itibaren 2 YIL, her hâlde fiilin işlenmesinden itibaren 10 YILDIR. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanır. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME: Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından zenginleşen, bunu geri vermekle yükümlüdür. ŞARTLARI: Zenginleşme, fakirleşme, aralarında nedensellik ve HAKLI BİR SEBEBİN BULUNMAMASI. Zamanaşımı: Öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde 10 yıl. DİKKAT: Ahlaki bir ödevin yerine getirilmesi ya da zamanaşımına uğramış bir borcun ödenmesi geri istenemez.

Borcun Sona Ermesi ve Zamanaşımı Süreleri

BORCU SONA ERDİREN SEBEPLER: • İFA: Borcun gereği gibi yerine getirilmesi (asıl sona erme yolu) • İBRA: Alacaklının alacağından vazgeçmesi (sözleşmeyle) • YENİLEME (TECDİT): Eski borcun yerine yeni bir borcun geçirilmesi • BİRLEŞME: Alacaklı ve borçlu sıfatının aynı kişide toplanması • İFA İMKÂNSIZLIĞI: Borçluya yüklenemeyen bir sebeple ifanın olanaksızlaşması • TAKAS: Karşılıklı, muaccel ve aynı cinsten alacakların birbirine sayılması • ZAMANAŞIMI: Borcu sona erdirmez, EKSİK BORCA dönüştürür — borçlu öderse geri isteyemez GENEL ZAMANAŞIMI: 10 YIL (aksi kanunda belirtilmedikçe) BEŞ YILLIK ZAMANAŞIMINA TABİ ALACAKLAR: • Kira bedelleri, anapara faizleri ve dönemsel edimler • Otel, lokanta ve benzeri yerlerin konaklama/yiyecek alacakları • Küçük sanat işlerinden ve perakende satıştan doğan alacaklar • Vekâlet, komisyon, simsarlık ve saklama sözleşmelerinden doğan alacaklar • Yüklenicinin ağır kusuru olmaksızın eser sözleşmesinden doğan alacaklar ZAMANAŞIMININ KESİLMESİ: Borçlunun borcu ikrar etmesi (faiz ödeme, kısmi ödeme, rehin veya kefil verme) ya da alacaklının dava açması, icra takibi başlatması. Kesilmeyle süre BAŞTAN İŞLEMEYE BAŞLAR. DURMASI: Süre işlemez, engel kalkınca kaldığı yerden devam eder (velayet, vesayet ilişkisi, evlilik süresince eşler arası alacaklar gibi). ÖNEMLİ: Zamanaşımı hâkim tarafından RE'SEN dikkate ALINMAZ; borçlunun ileri sürmesi gerekir. Zamanaşımı süreleri sözleşmeyle değiştirilemez.

Püf Noktaları

Haksız fiilin 4 şartı: hukuka aykırılık, kusur, zarar, illiyet bağı.
Kesin hükümsüzlük baştan geçersizdir; iptal edilebilirlik 1 yıllık süreye tabidir.
Genel zamanaşımı 10 yıl, haksız fiilde 2/10 yıl.
Müspet zarar ifa menfaatini, menfi zarar güven menfaatini karşılar.
Kefalette yazılı şekil, azami miktar ve tarih zorunludur.
Taşınmaz satışı tapuda resmî şekilde yapılır.
Haksız fiilin dört unsuru: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar, illiyet bağı.
Haksız fiilde zamanaşımı öğrenmeden 2, her hâlde 10 yıldır.
Zamanaşımı borcu sona erdirmez, eksik borca dönüştürür.
Zamanaşımı hâkim tarafından re'sen dikkate alınmaz.

Borçlar Hukuku Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 123 soru var — 45 kolay, 30 orta, 48 zor.

1. Türk Borçlar Kanunu'na göre genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi için aşağıdaki şartlardan hangisi aranır?

A) Koşulların en az iki tanık huzurunda okunması
B) Koşulların karşı tarafça bilinmesi veya bilinebilir olması ve kabul edilmesi ✓
C) Koşulların yalnızca yazılı olması
D) Koşulların Tüketici Hakem Heyeti tarafından önceden onaylanmış olması ve sicile kaydedilmesi
E) Koşulların noterden onaylı olması

Çözüm: TBK m. 21'e göre genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girebilmesi için; kullananın sözleşmenin kurulması sırasında karşı tarafa bu koşulların varlığını açıkça bildirmesi, içeriğini öğrenme imkânı tanıması ve karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesi gerekir.

2. TBK'ya göre aşağıdaki hallerden hangisinde zamanaşımı süresi işlemeye başlamaz veya işlemeyen süre yeniden başlar?

A) Borçlunun borcunu kısmen ifa etmesi ✓
B) Alacaklının borçluya ihtarname göndermesi
C) Alacaklının dava açmak üzere avukat tutması
D) Alacaklının borcunu ispat eden belgeyi kaybetmesi
E) Tarafların arabuluculuk görüşmelerine başlaması

Çözüm: TBK m. 154 uyarınca zamanaşımı; borçlunun borcu ikrar etmesi (kısmen ifa, faiz ödemesi, rehin vermesi vb.) veya alacaklının dava açması, icra takibi başlatması gibi hallerde kesilir. Borçlunun borcunu kısmen ifa etmesi, borcu zımnen ikrar ettiğinden zamanaşımını keser ve süre sıfırdan işlemeye başlar. İhtarname (D) zamanaşımını durdurmaz, sadece keser ama yalnızca yazılı başvuru/ihtarda TBK m. 154/II-3 hükmü dikkate alınmalıdır. Arabuluculuk başvurusu ise zamanaşımını durdurur (kesmez). Dikkat: Kısmi ifa kesin bir kesme nedenidir.

3. Ayıplı ifa nedeniyle TBK kapsamındaki seçimlik haklar bakımından aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Alıcı, sözleşmeden döndüğünde semen ile birlikte yasal faiz talep edebilir; ancak munzam zararını ayrıca ispat etmek zorundadır.
B) Alıcı, ayıplı malı iade ederek sözleşmeden dönme hakkını her hâlükârda kullanabilir; satıcının kusurlu olması şart değildir. ✓
C) Alıcı, ayıp nedeniyle uğradığı zararı yalnızca satıcının kusurlu olması hâlinde talep edebilir; satıcının kusursuzluğunu ispat etmesi tazminat yükümlülüğünü ortadan kaldırır.
D) Orantısız bir külfet doğurmadıkça alıcının ayıpsız misliyle değişim talebini satıcı reddedebilir.
E) Alıcı seçimlik haklarından birini kullandıktan sonra koşulların değişmesi durumunda dahi başka bir seçimlik hakka geçemez.

Çözüm: TBK m. 227 uyarınca ayıplı ifada alıcının sözleşmeden dönme hakkı, satıcının kusurlu olup olmamasından bağımsız olarak kullanılabilecek bir garanti hakkıdır. Seçimlik hakların kullanımı için satıcının kusurlu olması aranmaz; bu husus yalnızca tazminat talebi açısından önem taşır. Dolayısıyla B şıkkı doğrudur. A şıkkı hatalıdır çünkü seçimlik hakkın kullanılması sonuçsuz kaldığında alıcı diğer haklarına başvurabilir. C şıkkı ise ayıpsız misliyle değişim talebini değil onarım talebini düzenleyen TBK m. 227/II ile çelişmektedir.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Hukuk Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026