Ölçme Türleri

Ölçme-değerlendirme kavramları, ölçek türleri ve ölçme araçları.

KPSS Konuları › Eğitim Bilimleri

Özet

Ölçme-değerlendirme kavramları, ölçek türleri ve ölçme araçları.

Temel Kavramlar

• ÖLÇME: Bir niteliğin gözlenip sayı veya sembollerle ifade edilmesi. • DEĞERLENDİRME: Ölçme sonucunu bir ÖLÇÜTLE karşılaştırıp YARGIYA varma. DEĞERLENDİRME = ÖLÇME SONUCU + ÖLÇÜT + KARAR ÖRNEK: 'Ali sınavdan 70 aldı' → ÖLÇME '70 geçme notu 60'ın üstünde, Ali başarılı' → DEĞERLENDİRME ÖLÇME TÜRLERİ: • DOĞRUDAN (Temel) ÖLÇME: Nitelik doğrudan gözlenir (boy ölçme). • DOLAYLI (Göstergeyle) ÖLÇME: Nitelik başka değişkenle ölçülür (zekâyı testle ölçme). Eğitimde ölçmeler genelde DOLAYLIDIR. • TÜRETİLMİŞ ÖLÇME: Birden fazla ölçmenin işleme sokulmasıyla (hız = yol/zaman).

Ölçek Türleri

• SINIFLAMA (Adlandırma) ÖLÇEĞİ: Sadece ayırt eder, sıralama yapmaz. Cinsiyet, forma numarası, kan grubu. Matematiksel işlem YAPILAMAZ. • SIRALAMA ÖLÇEĞİ: Sıralama yapar ama aralıklar eşit değildir. Yarış derecesi, sınıf sıralaması. • EŞİT ARALIKLI ÖLÇEK: Aralıklar eşittir, BAŞLANGIÇ NOKTASI GÖRELİDİR (sıfır mutlak değil). Sıcaklık (°C), takvim, IQ, sınav puanları. Toplama-çıkarma yapılır, ORANLAMA YAPILAMAZ. ⚠ '40 alan, 20 alanın iki katı başarılı' DENEMEZ. • EŞİT ORANLI ÖLÇEK: MUTLAK SIFIR vardır. Boy, kilo, süre, para, doğru sayısı. Her matematiksel işlem yapılabilir; oranlama geçerlidir.

Ölçme Araçları

YAZILI YOKLAMALAR (Açık uçlu): + Yaratıcılık ve sentez ölçer, şans başarısı yok − Puanlama güvenirliği düşük, kapsam geçerliği sınırlı, zaman alıcı KISA CEVAPLI TESTLER: Boşluk doldurma, tek sözcük DOĞRU-YANLIŞ TESTLERİ: + Kolay hazırlanır, çok soru sorulur − Şans başarısı %50, ezberi ölçer EŞLEŞTİRME TESTLERİ: İlişki kurma; öncül ve yanıt sayısı EŞİT OLMAMALIDIR. ÇOKTAN SEÇMELİ TESTLER: + Kapsam geçerliği yüksek, puanlama objektif ve güvenilir, kısa sürede çok soru − Hazırlaması zor ve zaman alıcı, şans başarısı var, yaratıcılığı ölçmez SÖZLÜ SINAVLAR, PERFORMANS GÖREVLERİ, PORTFOLYO (ürün dosyası), RUBRİK (dereceli puanlama anahtarı), GÖZLEM, GÖRÜŞME, ÖZ/AKRAN DEĞERLENDİRME.

Değerlendirme Türleri

AMACINA GÖRE: • TANIMA-YERLEŞTİRME (Tanılayıcı): Öğretim ÖNCESİ; hazırbulunuşluk ve ön koşul öğrenmeleri belirler. • BİÇİMLENDİRME-YETİŞTİRME (Formatif): Öğretim SIRASINDA; eksikleri belirleyip gidermeye yönelik. NOT VERME AMACI YOKTUR. • DÜZEY BELİRLEME (Summatif): Öğretim SONUNDA; başarıyı belirleme, not verme, sertifika. ÖLÇÜTE GÖRE: • MUTLAK DEĞERLENDİRME: Önceden belirlenen ölçüte göre (geçme notu 50). • BAĞIL (GÖRECELİ) DEĞERLENDİRME: Grup içindeki duruma göre (sınıf ortalaması esas). İLKELER: Ölçme aracı geçerli ve güvenilir olmalı; birden fazla araçla değerlendirme (çoklu değerlendirme) yapılmalıdır.

Ölçme Hataları ve Kaynakları

HATA TÜRLERİ: • SABİT HATA: Her ölçmede AYNI miktarda ve aynı yönde yapılan hata. (Sürekli 2 kg fazla gösteren terazi; her kâğıda 5 puan fazla veren öğretmen) Güvenirliği bozmaz ama GEÇERLİĞİ bozar. • SİSTEMATİK HATA: Ölçülen özelliğe ya da kişiye göre DEĞİŞEN, belirli bir kurala bağlı hata. (El yazısı güzel olanlara sürekli daha yüksek puan vermek; tanıdığı öğrencilere cömert davranmak) • RASTGELE (TESADÜFİ) HATA: Nedeni bilinmeyen, yönü ve miktarı değişken hata. (Öğrencinin o gün hasta olması, sınav salonundaki gürültü, dikkatsizlik) GÜVENİRLİĞİ düşüren asıl hata türüdür. AYIRT EDİCİ SORU: 'Herkese aynı miktarda' → sabit; 'belirli bir gruba/özelliğe göre' → sistematik; 'öngörülemeyen, değişken' → rastgele. HATA KAYNAKLARI: • Ölçme aracından: Belirsiz sorular, baskı hataları, yetersiz soru sayısı. • Ölçmeciden: Puanlayıcı yanlılığı, hâle etkisi, cömertlik/cimrilik. • Ölçülen bireyden: Kaygı, yorgunluk, hastalık, motivasyon. • Ortamdan: Gürültü, ısı, ışık, süre yetersizliği. HÂLE ETKİSİ: Öğrenci hakkındaki genel olumlu/olumsuz izlenimin puanlamayı etkilemesi. Önlemi: kâğıtların isimsiz okunması ve tüm kâğıtlarda aynı sorunun arka arkaya puanlanması.

Soru Türlerinin Karşılaştırılması

ÇOKTAN SEÇMELİ: + Kapsam geçerliği yüksek, puanlama objektif ve hızlı, güvenirliği yüksek − Hazırlaması zor ve uzun sürer, ŞANS BAŞARISI vardır, üst düzey beceri (sentez, yaratma) ölçmede sınırlıdır ŞANS DÜZELTME: Düzeltilmiş puan = Doğru − Yanlış/(seçenek sayısı − 1). Beş seçenekli testte Doğru − Yanlış/4. DOĞRU-YANLIŞ: + Kolay hazırlanır, kısa sürede çok soru sorulur − Şans başarısı %50, ezberi teşvik eder, kısmi bilgiyi ölçemez KISA YANIT / BOŞLUK DOLDURMA: + Şans başarısı yok, hazırlaması kolay − Yalnız bilgi ve kavrama düzeyini ölçer, birden çok doğru cevap sorunu doğabilir EŞLEŞTİRME: + Kısa sürede çok sayıda ilişkili bilgiyi ölçer − Yalnız bilgi düzeyi, öncül ve yanıt sayısı eşit olursa son eşleştirme zorunlu hâle gelir (sayılar eşit OLMAMALIDIR) AÇIK UÇLU (YAZILI) SINAV: + Üst düzey düşünme, yaratıcılık ve ifade becerisini ölçer, şans başarısı yoktur − Kapsam geçerliği DÜŞÜK (az soru sorulur), puanlama öznel, okuması uzun sürer Puanlamayı iyileştirme: Cevap anahtarı hazırlamak, analitik rubrik kullanmak, birden çok puanlayıcı, isimsiz okuma. SÖZLÜ SINAV: Anında dönüt verilir, ifade becerisi ölçülür; ancak güvenirliği düşüktür ve kaygı yaratır.

Püf Noktaları

Değerlendirme = ölçme sonucu + ölçüt + karar.
Eşit aralıklı ölçekte oranlama yapılamaz (sıcaklık, sınav puanı).
Eşit oranlı ölçekte mutlak sıfır vardır (boy, kilo, süre).
Formatif değerlendirmenin amacı not vermek değil eksiği gidermektir.
Çoktan seçmelinin en güçlü yanı kapsam geçerliği ve puanlama güvenirliğidir.
Eğitimdeki ölçmeler genellikle DOLAYLIDIR.
Sabit hata güvenirliği bozmaz, geçerliği bozar; rastgele hata güvenirliği düşürür.
Eşleştirme sorularında öncül ve yanıt sayısı eşit olmamalıdır.
Açık uçlu sınavların kapsam geçerliği düşük, çoktan seçmelinin yüksektir.
Hâle etkisinin önlemi isimsiz okuma ve soru soru puanlamadır.

Ölçme Türleri Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 135 soru var — 44 kolay, 45 orta, 46 zor.

1. Bir sınıftaki öğrencilerin matematik başarılarının sıralanması (1., 2., 3. vb.) hangi ölçek türüne karşılık gelir?

A) Sıralama ölçeği ✓
B) Nominal ölçek
C) Oranlı ölçek
D) Mutlak ölçek
E) Eşit aralıklı ölçek

Çözüm: Sıralama (ordinal) ölçeğinde bireyler ya da nesneler belirli bir özellik bakımından sıralanır; ancak sıralar arasındaki farkların eşit olduğu söylenemez. 1. ile 2. sıra arasındaki fark, 2. ile 3. sıra arasındaki farktan farklı olabilir. Bu ölçekte sıralama yapılabilir, ancak birimler arası aritmetik işlem anlamlı değildir.

2. Bir bölgede çalışan 500 öğretmen; branşlarına göre 'sınıf öğretmeni', 'Türkçe öğretmeni', 'matematik öğretmeni' olarak sınıflandırılmıştır. Ardından bu öğretmenlerin hizmet yılı sıralaması yapılmış, hizmet yılı ortalamaları hesaplanmış ve en fazla hizmet yılına sahip olanlar belirlenmiştir. Bu işlemlerde sırasıyla hangi ölçek türleri kullanılmıştır?

A) Sıralama – Aralık – Sınıflama – Oran
B) Sınıflama – Sıralama – Aralık – Oran ✓
C) Sınıflama – Aralık – Sıralama – Oran
D) Sınıflama – Sıralama – Oran – Aralık
E) Sıralama – Sınıflama – Aralık – Oran

Çözüm: Branşa göre sınıflandırma kategorik bir gruplamadır → Sınıflama ölçeği. Hizmet yılı sıralaması yapmak sıralama işlemidir → Sıralama ölçeği. Ortalama hesabı için eşit aralıklı birimler gereklidir; hizmet yılı sayısaldir ancak mutlak sıfır tartışmalı olsa da bu işlemde aralık ölçeği kabul edilir → Aralık ölçeği. 'En fazla hizmet yılına sahip' belirlemesi, gerçek sıfırın bulunduğu yıl sayısı üzerinden oran karşılaştırması yapılmasına olanak tanır (10 yıl, 5 yılın iki katıdır gibi) → Oran ölçeği. Doğru sıralama: Sınıflama – Sıralama – Aralık – Oran.

3. Türkiye'de yapılan merkezi sınavlarda (LGS, YKS) kullanılan ölçme yaklaşımı düşünüldüğünde, aşağıdaki ifadelerden hangisi bu sınavların ölçme türü açısından doğru ve eksiksiz bir tanımını yapar?

A) Mutlak ölçme yapılır çünkü her madde belirli bir kazanıma karşılık gelir.
B) Temel ölçme yapılır; çünkü ham puanlar doğrudan ölçüm değeridir.
C) Bağıl ölçme yapılmaktadır; bireylerin kontenjan içindeki sıralanması esas alınır, dolayısıyla bireyin başarısı doğrudan içinde bulunduğu gruba bağlı kalmaktadır; bu nedenle mutlak başarı düzeyi ölçülememektedir.
D) Hem bağıl hem türetilmiş ölçme özelliklerini bir arada taşır; bireyler hem birbirleriyle kıyaslanır hem de ham puanlar başka değişkenlerden türetilen standart puanlara çevrilir. ✓
E) Türetilmiş ölçme yapılmaktadır; çünkü ham puan tek başına anlamsızdır ve standart puana dönüştürülmesi gerekmektedir.

Çözüm: Merkezi sınavlarda ham puanlar norm grubuna göre standart puana (T puanı, yüzdelik vb.) dönüştürülür (türetilmiş ölçme). Aynı zamanda yerleştirme, bireylerin birbirine göre sıralanmasına dayalıdır (bağıl ölçme). Bu iki özellik bir arada bulunduğu için en kapsamlı ve doğru yanıt E seçeneğidir.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Eğitim Bilimleri Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026