KPSS Akademi

Güdülenme

Motivasyon kuramları, içsel-dışsal güdülenme ve sınıfta motivasyon.

KPSS Konuları › Eğitim Bilimleri

Özet

Motivasyon kuramları, içsel-dışsal güdülenme ve sınıfta motivasyon.

Temel Kavramlar

• GÜDÜ (Motiv): Davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren güç • GÜDÜLENME: Bu gücün harekete geçmesi İÇSEL GÜDÜLENME: • Etkinliğin kendisinden zevk alma, merak, ilgi • Daha kalıcı ve derin öğrenme sağlar DIŞSAL GÜDÜLENME: • Ödül, not, ceza, onay gibi dış etkenler • AŞIRI ÖDÜLLENDİRME İÇSEL GÜDÜYÜ ZAYIFLATABİLİR (aşırı gerekçelendirme etkisi) GÜDÜLENMENİN ÖĞELERİ: Dikkat, ilgi, ihtiyaç, beklenti, değer.

Maslow — İhtiyaçlar Hiyerarşisi

Alt basamak karşılanmadan üst basamağa geçilmez. 1) FİZYOLOJİK: Açlık, susuzluk, uyku 2) GÜVENLİK: Korunma, düzen, istikrar 3) AİT OLMA ve SEVGİ: Arkadaşlık, aile, kabul edilme 4) SAYGINLIK (Değer): Başarı, tanınma, öz saygı 5) KENDİNİ GERÇEKLEŞTİRME: Potansiyelini tam kullanma GENİŞLETİLMİŞ MODEL: 5) Bilme ve anlama → 6) Estetik → 7) Kendini gerçekleştirme • İlk 4 basamak: EKSİKLİK (telafi) ihtiyaçları • Üst basamaklar: GELİŞME (varolma) ihtiyaçları EĞİTİMDE: Aç veya kendini güvende hissetmeyen öğrenci öğrenemez.

Diğer Güdülenme Kuramları

• ATKINSON — BAŞARI GÜDÜSÜ: Başarma isteği ↔ başarısızlıktan kaçınma. Yüksek başarı güdülü kişi ORTA GÜÇLÜKTE görevleri seçer. • WEINER — NEDENSEL YÜKLEME (Atıf) KURAMI: Başarı/başarısızlık şu boyutlarda açıklanır: - DENETİM ODAĞI: İçsel (yetenek, çaba) / Dışsal (şans, görev güçlüğü) - KARARLILIK: Değişmez (yetenek) / Değişebilir (çaba) - KONTROL EDİLEBİLİRLİK: Çaba kontrol edilebilir, şans edilemez EN OLUMLU YÜKLEME: ÇABA (içsel + değişebilir + kontrol edilebilir) • DECI-RYAN — ÖZ BELİRLEME KURAMI: Özerklik, yeterlik, ilişkili olma ihtiyaçları • VROOM — BEKLENTİ KURAMI: Güdülenme = Beklenti × Araçsallık × Değer • ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK (Seligman): Sürekli başarısızlık sonrası çabalamayı bırakma

Sınıfta Güdülenmeyi Artırma

• Öğrencinin İLGİ ve İHTİYAÇLARINA uygun etkinlikler • Hedeflerin AÇIK ve ULAŞILABİLİR olması • ORTA GÜÇLÜKTE görevler verme • Anında ve YAPICI DÖNÜT verme • Başarıyı ÇABAYA yükleme ('Çok çalıştığın için başardın') • Öğrenciye SEÇME HAKKI tanıma (özerklik) • Öğrenmeyi GERÇEK YAŞAMLA ilişkilendirme • REKABET yerine İŞ BİRLİĞİ ortamı • Öz değerlendirme fırsatı KAÇINILMASI GEREKENLER: • Aşırı ödül ve rüşvet • Başarısızlığı yeteneğe yükleme ('Sen zaten yapamazsın') • Sürekli karşılaştırma • Ulaşılamaz hedefler

Atıf Kuramı ve Öğrenilmiş Çaresizlik

WEINER — ATIF (YÜKLEME) KURAMI: Kişinin başarı/başarısızlığını neye bağladığı, sonraki güdülenmesini belirler. Üç boyutta incelenir: • ODAK (İÇSEL / DIŞSAL): Yetenek ve çaba içsel; şans ve görev zorluğu dışsaldır. • KARARLILIK (DEĞİŞMEZ / DEĞİŞİR): Yetenek ve görev zorluğu değişmez; çaba ve şans değişir. • KONTROL (KONTROL EDİLEBİLİR / EDİLEMEZ): Yalnız ÇABA kontrol edilebilirdir. EN İŞLEVSEL ATIF: Başarısızlığı ÇABAYA bağlamak. Çünkü çaba içsel, değişebilir ve kontrol edilebilirdir — 'daha çok çalışırsam başarırım' inancı doğar. EN YIKICI ATIF: Başarısızlığı YETENEK EKSİKLİĞİNE bağlamak. Değişmez ve kontrol edilemez olduğu için umutsuzluk üretir. ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK (Seligman): Tekrarlanan başarısızlık sonucu 'ne yaparsam yapayım değişmez' inancının yerleşmesi. Öğrenci denemeyi bırakır. ÇÖZÜM: Küçük ve ulaşılabilir hedefler vermek, başarıyı çabaya bağlayan dönütler sunmak, süreç odaklı övgü kullanmak. ÖVGÜ FARKI: 'Çok zekisin' (yeteneğe övgü) risk almayı azaltır; 'Çok emek vermişsin' (çabaya övgü) güdülenmeyi artırır.

Hedef Yönelimi ve İçsel Güdüyü Koruma

HEDEF YÖNELİMİ KURAMI: • ÖĞRENME (USTALIK) YÖNELİMİ: Amaç öğrenmek, yetkinleşmektir. Zor görevleri seçer, hatayı öğrenme fırsatı sayar, kalıcılığı yüksektir. • PERFORMANS YAKLAŞMA: Amaç başkalarına üstünlüğünü göstermektir. Kolay görevleri seçer, not odaklıdır. • PERFORMANS KAÇINMA: Amaç aptal görünmemektir. Soru sormaktan kaçınır, en zararlı yönelimdir. ÖĞRETMEN NE YAPMALI: Karşılaştırmalı sıralama yerine bireysel ilerleme dönütü vermek öğrenme yönelimini güçlendirir. BEKLENTİ-DEĞER KURAMI: Güdülenme = Başarma beklentisi × Görevin değeri. İkisinden biri sıfırsa güdülenme sıfırdır. Öğrenci başarabileceğine inanmıyorsa ya da konuyu değersiz buluyorsa çabalamaz. ÖZ YETERLİK (Bandura): Kişinin belirli bir işi yapabileceğine dair inancıdır; genel özgüvenden farklı olarak GÖREVE ÖZGÜDÜR. Kaynakları: 1) Geçmiş başarı yaşantıları (en güçlü), 2) Model alma, 3) Sözel ikna, 4) Fizyolojik durum. AŞIRI HAKLILAŞTIRMA ETKİSİ: Zaten severek yapılan bir işe dışsal ödül verilirse içsel güdü ZAYIFLAR. Kitap okumayı seven öğrenciye her kitap için para vermek, ödül kesildiğinde okumayı bitirir. KURAL: Dışsal ödül, içsel güdü zayıfken başlangıç için kullanılır; sonra kademeli olarak azaltılır.

Püf Noktaları

Güdülenme Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 133 soru var — 42 kolay, 44 orta, 47 zor.

1. Hedef yönelimi teorisine göre 'öğrenme hedefi' (mastery goal) benimseyen bir öğrencinin temel amacı nedir?

  1. A) Öğretmenin takdirini kazanmak
  2. B) Bilgi ve becerilerini geliştirmek ✓
  3. C) Ödül kazanmak
  4. D) Başarısız görünmekten kaçınmak
  5. E) Arkadaşlarından daha yüksek not almak

Çözüm: Hedef yönelimi teorisinde 'öğrenme hedefi' (mastery/learning goal) benimseyen bireyler, kişisel gelişime, beceri edinmeye ve konuyu derinlemesine anlamaya odaklanır. Performans hedefi benimseyen bireyler ise başkalarından üstün görünmeye ya da yetersiz görünmekten kaçınmaya odaklanır.

2. Vroom'un Beklenti Kuramı'na (Expectancy Theory) göre bir öğrencinin güdülenme düzeyi en yüksek olduğu durumu aşağıdakilerden hangisi açıklar?

  1. A) Çabanın başarıya ulaştıracağına inancı yüksek, ödülün değeri düşük
  2. B) Ödülün değeri çok yüksek olduğu sürece diğer bileşenler önemsizdir
  3. C) Çaba harcayınca başarıya ulaşacağına inancı düşük, ödülün değeri yüksek
  4. D) Çabanın başarıya ulaştıracağına inancı yüksek, başarının ödüle ulaştıracağına inancı yüksek ve ödülün değeri yüksek ✓
  5. E) Çabanın başarıya ulaştıracağına inancı düşük, başarının ödüle ulaştıracağına inancı yüksek ve ödülün değeri orta

Çözüm: Vroom'un kuramında güdülenme; Beklenti (çaba→başarı olasılığı) × Araçsallık (başarı→ödül olasılığı) × Valans (ödülün öznel değeri) çarpımıyla elde edilir. Üç bileşenden herhangi birinin sıfır ya da düşük olması toplam güdülenmeyi düşürür. En yüksek güdülenme, üç bileşenin de yüksek olduğu koşulda ortaya çıkar. Seçenek E ise çarpım formülünü görmezden gelir; diğer bileşenler sıfır olsa valans ne kadar yüksek olursa olsun çarpım sıfır olur.

3. Bir öğretmen, sınıfında düşük akademik başarıya sahip bir öğrencinin matematik dersinde sürekli hata yaptığını gözlemlemektedir. Öğrenci hatalarının ardından 'Zaten matematik becerim yok, ne yaparsam yapayım değişmez' demektedir. Öğretmen bu durumu düzeltmek için öğrenciye önce çok kolay problemler vermiş, öğrenci bunları başarıyla çözünce giderek zorlaştırmıştır. Ancak öğrenci, zorluğu artan problemlerde yine aynı tutuma geri dönmüştür. Bu durum, aşağıdaki kavram çiftlerinden hangisiyle en kapsamlı biçimde açıklanabilir?

  1. A) Dışsal düzenleme – Kimliksizleşmiş motivasyon
  2. B) Başarısızlık korkusu – Savunucu yükleme
  3. C) Kaçınma motivasyonu – Negatif pekiştirme döngüsü
  4. D) Edinilmiş çaresizlik – Dışsal yükleme
  5. E) Öz-yeterlik eksikliği – Sabit zekâ kuramı inancı ✓

Çözüm: Öğrenci hem 'matematik becerim yok' diyerek yetersiz öz-yeterlik algısı sergilemekte hem de bu becerinin değişmeyeceğine inanarak Dweck'in 'sabit zekâ (entity) kuramı' inancını yansıtmaktadır. Kolay başarıların ardından zorluğa döndüğünde aynı tutuma geri dönmesi, öz-yeterliğin yüzeysel pekiştirmeyle değil; büyüme zihniyeti (growth mindset) ve yeterlilik inancının köklü biçimde değişmesiyle düzelebileceğini göstermektedir. Edinilmiş çaresizlik (A) tek boyutlu kalır; dışsal yükleme burada belirgin değildir. Başarısızlık korkusu (D) ve savunucu yükleme bu tablo için ikincil kalmaktadır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Eğitim Bilimleri Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026