KPSS Akademi

Yeryüzü Şekilleri

İç ve dış kuvvetler, Türkiye'nin dağları, ovaları, platoları ve akarsuları.

KPSS Konuları › Coğrafya

Özet

İç ve dış kuvvetler, Türkiye'nin dağları, ovaları, platoları ve akarsuları.

İç Kuvvetler (Yer İçi Kaynaklı)

Enerjisini yerin içinden (magma) alır. Genellikle YÜKSELTİYİ ARTIRIR. • OROJENEZ (Dağ Oluşumu): Tortul tabakaların sıkışmasıyla. - KIVRIMLI DAĞLAR: Esnek tabakalarda. Antiklinal (kubbe), Senklinal (çukur). Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları, Alpler, Himalayalar. - KIRIKLI DAĞLAR: Sert tabakalarda kırılma. HORST (yükselen blok) ve GRABEN (çöken blok). Ege'deki Bozdağlar, Aydın Dağları (horst); Gediz, Büyük Menderes ovaları (graben). • EPİROJENEZ (Kıta Oluşumu): Geniş alanların toptan alçalıp yükselmesi. TRANSGRESYON (deniz ilerlemesi) ve REGRESYON (deniz çekilmesi). • VOLKANİZMA: Magmanın yüzeye çıkması. Türkiye'deki volkanik dağlar: Ağrı, Süphan, Tendürek, Nemrut (Doğu Anadolu); Erciyes, Hasandağı, Melendiz, Karacadağ (İç Anadolu); Kula (Ege). • DEPREMLER: Türkiye Alp-Himalaya deprem kuşağındadır. Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF), Batı Anadolu fay sistemi.

Dış Kuvvetler (Dış Kaynaklı)

Enerjisini Güneş'ten alır. Genellikle YÜKSELTİYİ AZALTIR, yeryüzünü DÜZLEŞTİRİR. • AKARSULAR: En etkili dış kuvvettir. Aşındırma: Vadi, peribacası (Kapadokya - volkanik tüf + akarsu+rüzgâr), menderes, dev kazanı, kırgıbayır (badlands), peneplen (yontukdüz). Biriktirme: DELTA (Çukurova, Bafra, Çarşamba), birikinti konisi/yelpazesi, taşkın ovası, ırmak adası. • RÜZGÂR: Kurak bölgelerde etkili. Mantarkaya, tafoni (aşındırma); BARKAN (hilal biçimli kumul), kumul, lös (biriktirme). • BUZULLAR: Sirk, buzul vadisi (U şeklinde), hörgüç kaya (aşındırma); moren/buzul taş (biriktirme). Türkiye'de Ağrı, Cilo-Sat, Kaçkar'da. • DALGALAR: Falez (yalıyar), kıyı oku, kumsal, TOMBOLO (adayı karaya bağlayan kum seti), lagün (kıyı seti gölü). • KARSTLAŞMA: Kireçtaşı, jips, kaya tuzu gibi ERİYEBİLEN kayaçlarda. Lapya, dolin, uvala, POLYE, obruk, mağara, sarkıt-dikit-sütun, traverten (Pamukkale). Türkiye'de Toroslar (Taşeli, Teke).

Türkiye'nin Yer Şekilleri

DAĞLAR: • Kuzeyde KUZEY ANADOLU DAĞLARI (Küre, Ilgaz, Canik, Giresun, Kaçkar). • Güneyde TOROSLAR (Batı, Orta, Güneydoğu Toroslar). • Doğuda dağlar birleşir; Türkiye'nin en yüksek noktası AĞRI DAĞI (5.137 m). • Dağların uzanışı genelde DOĞU-BATI yönlüdür. OVALAR: • KIYI OVALARI: Çukurova (en büyük ve verimli), Bafra, Çarşamba, Silifke, Antalya. • İÇ OVALAR: Konya (en geniş), Erzurum, Muş, Malatya, Elazığ. • Graben ovaları: Gediz, Büyük-Küçük Menderes, Bakırçay. PLATOLAR: Türkiye'de geniş yer kaplar. • İç Anadolu: Obruk, Cihanbeyli, Haymana, Bozok, Uzunyayla • Doğu Anadolu: Erzurum-Kars, Ardahan • Güneydoğu: Gaziantep, Şanlıurfa, Adıyaman • Akdeniz: Taşeli (karstik) • Karadeniz: Perşembe

Akarsular ve Göller

AKARSULAR: • KIZILIRMAK: Türkiye'nin EN UZUN nehri (1.355 km), tamamı Türkiye sınırları içindedir. Karadeniz'e dökülür (Bafra Deltası). • FIRAT: Türkiye'den doğan en uzun akarsu (toplam 2.800 km), Basra Körfezi'ne. • DİCLE, ARAS, ÇORUH (en hızlı akan, rafting), SAKARYA, YEŞİLIRMAK, SEYHAN, CEYHAN, B. MENDERES, GEDİZ. • Rejim: Karadeniz akarsuları DÜZENLİ, diğerleri düzensizdir. GÖLLER: • VAN GÖLÜ: Türkiye'nin EN BÜYÜK gölü (3.713 km²), SODALI (volkanik set gölü). • TUZ GÖLÜ: İkinci büyük, çok TUZLU, sığ (tektonik). • Tektonik: Van, Tuz, Beyşehir, Eğirdir, Burdur, Akşehir, Manyas, İznik, Sapanca. • Volkanik set: Van, Nemrut Krater Gölü, Meke. • Heyelan set: Tortum, Sera, Abant, Yedigöller. • Karstik: Kestel, Avlan, Salda. • Baraj gölleri: Atatürk (en büyük), Keban, Karakaya, Hirfanlı.

Jeolojik Zamanlar ve Türkiye

• I. ZAMAN (Paleozoik): En uzun zaman. Taş kömürü yatakları oluştu (Zonguldak). Kıtaların temeli atıldı; Hersinyen ve Kaledoniyen kıvrımları. • II. ZAMAN (Mezozoik): Alp-Himalaya ve Pasifik kuşaklarında tortullanma. Dinozorlar. Türkiye'de Toroslar'ın kalker tabakaları bu dönemde birikti. • III. ZAMAN (Neozoik-Tersiyer): TÜRKİYE İÇİN EN ÖNEMLİ ZAMAN. ALP-HİMALAYA kıvrım dağları oluştu (Kuzey Anadolu ve Toros dağları). Linyit, petrol, tuz ve bor yatakları; İç Anadolu'nun çanak yapısı; Ege'de kırıklı yapı (horst-graben). Anadolu toptan yükseldi; volkanizma yoğunlaştı. • IV. ZAMAN (Kuaterner): Buzul çağları ve buzul arası dönemler. Boğazlar oluştu (İstanbul ve Çanakkale); Ege Denizi son şeklini aldı; Van Gölü volkanik set ile oluştu. İnsan ortaya çıktı. Bugünkü iklim ve kıyı çizgisi belirginleşti. • TÜRKİYE genç ve hareketli bir arazidir — DEPREM kuşağında olmasının, sıcak su kaynaklarının ve engebeli yapının sebebi budur.

Karst ve Buzul Şekilleri

• KARSTİK ŞEKİLLER: Kalker (kireç taşı), jips ve kaya tuzu gibi ERİYEBİLEN taşların bulunduğu yerlerde suyun çözmesiyle oluşur. Türkiye'de en yaygın Akdeniz Bölgesi (Toroslar) ve Sivas çevresindedir. ERİME ŞEKİLLERİ: Lapya (en küçük), dolin, uvala, polye (en büyük), obruk, düden, mağara, yer altı nehirleri. BİRİKİM ŞEKİLLERİ: Sarkıt, dikit, sütun, traverten (Pamukkale), damlataş. • BUZUL ŞEKİLLERİ: Yüksek dağlarda ve kutuplara yakın alanlarda. SİRK (buzul yalağı), buzul vadisi (U ŞEKİLLİ — akarsu vadisi V şeklindedir), hörgüç kaya, moren (buzul taşı), drumlin. Türkiye'de Ağrı, Cilo-Sat, Kaçkar ve Erciyes gibi yüksek dağlarda görülür. • DALGA (KIYI) ŞEKİLLERİ: Falez (yalıyar), kıyı oku, lagün (kıyı set gölü — Büyükçekmece, Küçükçekmece), tombolo, kumsal, delta. • RÜZGÂR ŞEKİLLERİ: Kurak-yarı kurak alanlarda; mantar kaya, şahit kaya, barkan (hilal kumul), peri bacası (Kapadokya — volkanik tüflerin aşınmasıyla).

Püf Noktaları

Yeryüzü Şekilleri Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 116 soru var — 29 kolay, 42 orta, 45 zor.

1. Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi rüzgâr birikimine bağlı olarak oluşur?

  1. A) Barkhan ✓
  2. B) Peneplen
  3. C) Mantar kaya
  4. D) Tafoni
  5. E) Yardang

Çözüm: Barkhan, hilal şeklindeki hareketli kum tepecikleridir ve rüzgârın kum taşıması (rüzgâr birikimi) sonucu oluşur. Yardang, tafoni ve mantar kaya rüzgâr aşındırmasına bağlı şekillerdir. Peneplen ise akarsu aşındırmasının ileri evresinde oluşan düz alandır.

2. Aşağıdaki yeryüzü şekillerinden hangisi, hem iç kuvvetlerin hem de dış kuvvetlerin birlikte etkisiyle şekillenmiş olabilir?

  1. A) Graben
  2. B) Horst
  3. C) Menderes
  4. D) Buzul tarağı
  5. E) Kaldera ✓

Çözüm: Kaldera, önce volkanik püskürme (iç kuvvet) sonucunda bir volkan konisinin oluşmasıyla, ardından magma odasının boşalması veya büyük patlamalar sonucunda çökmesiyle (hem iç hem de dış etkenler) meydana gelir. Horst ve graben yalnızca tektonik (iç kuvvetler), menderes ve buzul tarağı ise yalnızca dış kuvvetlerin ürünüdür. Kalderade volkanizma ve çökme birlikte rol oynar.

3. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır? Yeryüzü şekli — Oluşum süreci

  1. A) Lös ovası — Rüzgârın biriktirme faaliyeti
  2. B) Peneplen — Uzun süreli aşınımla ana kayaya yaklaşan düzlük
  3. C) Tömbölo — İki adayı birbirine bağlayan kıyı kumulları
  4. D) Dolin — Volkanik patlama sonucu çöküntü oluşumu ✓
  5. E) Polye — Karstik erime ile oluşan geniş çukurluk

Çözüm: Dolin, karstik (eriyik) bir yer şeklidir; kireçtaşı gibi çözünebilir kayaçların yüzey sularınca ya da yeraltı sularınca eritilmesiyle oluşan küçük çukurluklardır. Volkanik patlama ya da çöküntüyle ilişkisi yoktur. Volkanik çöküntü sonucu oluşan yapılar kaldera olarak adlandırılır. Diğer tüm eşleştirmeler doğrudur: lös rüzgâr biriktirmesiyle, peneplen uzun süreli aşınımla, polye karstik eritmeyle, tömbölo ise iki adayı ya da ada ile kıyıyı birleştiren kıyı kumullarıyla oluşur.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Coğrafya Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026