Yeryüzü Şekilleri

İç ve dış kuvvetler, Türkiye'nin dağları, ovaları, platoları ve akarsuları.

KPSS Konuları › Coğrafya

İç Kuvvetler (Yer İçi Kaynaklı)

Enerjisini yerin içinden (magma) alır. Genellikle YÜKSELTİYİ ARTIRIR. • OROJENEZ (Dağ Oluşumu): Tortul tabakaların sıkışmasıyla. - KIVRIMLI DAĞLAR: Esnek tabakalarda. Antiklinal (kubbe), Senklinal (çukur). Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları, Alpler, Himalayalar. - KIRIKLI DAĞLAR: Sert tabakalarda kırılma. HORST (yükselen blok) ve GRABEN (çöken blok). Ege'deki Bozdağlar, Aydın Dağları (horst); Gediz, Büyük Menderes ovaları (graben). • EPİROJENEZ (Kıta Oluşumu): Geniş alanların toptan alçalıp yükselmesi. TRANSGRESYON (deniz ilerlemesi) ve REGRESYON (deniz çekilmesi). • VOLKANİZMA: Magmanın yüzeye çıkması. Türkiye'deki volkanik dağlar: Ağrı, Süphan, Tendürek, Nemrut (Doğu Anadolu); Erciyes, Hasandağı, Melendiz, Karacadağ (İç Anadolu); Kula (Ege). • DEPREMLER: Türkiye Alp-Himalaya deprem kuşağındadır. Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF), Batı Anadolu fay sistemi.

Dış Kuvvetler (Dış Kaynaklı)

Enerjisini Güneş'ten alır. Genellikle YÜKSELTİYİ AZALTIR, yeryüzünü DÜZLEŞTİRİR. • AKARSULAR: En etkili dış kuvvettir. Aşındırma: Vadi, peribacası (Kapadokya - volkanik tüf + akarsu+rüzgâr), menderes, dev kazanı, kırgıbayır (badlands), peneplen (yontukdüz). Biriktirme: DELTA (Çukurova, Bafra, Çarşamba), birikinti konisi/yelpazesi, taşkın ovası, ırmak adası. • RÜZGÂR: Kurak bölgelerde etkili. Mantarkaya, tafoni (aşındırma); BARKAN (hilal biçimli kumul), kumul, lös (biriktirme). • BUZULLAR: Sirk, buzul vadisi (U şeklinde), hörgüç kaya (aşındırma); moren/buzul taş (biriktirme). Türkiye'de Ağrı, Cilo-Sat, Kaçkar'da. • DALGALAR: Falez (yalıyar), kıyı oku, kumsal, TOMBOLO (adayı karaya bağlayan kum seti), lagün (kıyı seti gölü). • KARSTLAŞMA: Kireçtaşı, jips, kaya tuzu gibi ERİYEBİLEN kayaçlarda. Lapya, dolin, uvala, POLYE, obruk, mağara, sarkıt-dikit-sütun, traverten (Pamukkale). Türkiye'de Toroslar (Taşeli, Teke).

Türkiye'nin Yer Şekilleri

DAĞLAR: • Kuzeyde KUZEY ANADOLU DAĞLARI (Küre, Ilgaz, Canik, Giresun, Kaçkar). • Güneyde TOROSLAR (Batı, Orta, Güneydoğu Toroslar). • Doğuda dağlar birleşir; Türkiye'nin en yüksek noktası AĞRI DAĞI (5.137 m). • Dağların uzanışı genelde DOĞU-BATI yönlüdür. OVALAR: • KIYI OVALARI: Çukurova (en büyük ve verimli), Bafra, Çarşamba, Silifke, Antalya. • İÇ OVALAR: Konya (en geniş), Erzurum, Muş, Malatya, Elazığ. • Graben ovaları: Gediz, Büyük-Küçük Menderes, Bakırçay. PLATOLAR: Türkiye'de geniş yer kaplar. • İç Anadolu: Obruk, Cihanbeyli, Haymana, Bozok, Uzunyayla • Doğu Anadolu: Erzurum-Kars, Ardahan • Güneydoğu: Gaziantep, Şanlıurfa, Adıyaman • Akdeniz: Taşeli (karstik) • Karadeniz: Perşembe

Akarsular ve Göller

AKARSULAR: • KIZILIRMAK: Türkiye'nin EN UZUN nehri (1.355 km), tamamı Türkiye sınırları içindedir. Karadeniz'e dökülür (Bafra Deltası). • FIRAT: Türkiye'den doğan en uzun akarsu (toplam 2.800 km), Basra Körfezi'ne. • DİCLE, ARAS, ÇORUH (en hızlı akan, rafting), SAKARYA, YEŞİLIRMAK, SEYHAN, CEYHAN, B. MENDERES, GEDİZ. • Rejim: Karadeniz akarsuları DÜZENLİ, diğerleri düzensizdir. GÖLLER: • VAN GÖLÜ: Türkiye'nin EN BÜYÜK gölü (3.713 km²), SODALI (volkanik set gölü). • TUZ GÖLÜ: İkinci büyük, çok TUZLU, sığ (tektonik). • Tektonik: Van, Tuz, Beyşehir, Eğirdir, Burdur, Akşehir, Manyas, İznik, Sapanca. • Volkanik set: Van, Nemrut Krater Gölü, Meke. • Heyelan set: Tortum, Sera, Abant, Yedigöller. • Karstik: Kestel, Avlan, Salda. • Baraj gölleri: Atatürk (en büyük), Keban, Karakaya, Hirfanlı.

Son güncelleme: 19 Ağustos 2026