KPSS Akademi

Nüfus ve Yerleşme

Nüfus dağılışı, piramitler, göçler ve yerleşme tipleri.

KPSS Konuları › Coğrafya

Özet

Nüfus dağılışı, piramitler, göçler ve yerleşme tipleri.

Nüfusun Dağılışını Etkileyen Faktörler

DOĞAL FAKTÖRLER: • İKLİM: Ilıman iklimler yoğun, çöl-kutup-ekvator seyrek. • YER ŞEKİLLERİ: Ovalar ve düz alanlar yoğun; dağlık, engebeli, yüksek alanlar seyrek. • TOPRAK VERİMLİLİĞİ, SU KAYNAKLARI. BEŞERİ FAKTÖRLER: • SANAYİLEŞME (İstanbul, Kocaeli, Bursa, İzmir) • TARIM (Çukurova) • MADENCİLİK (Zonguldak, Soma) • TURİZM (Antalya, Muğla) • ULAŞIM ve TİCARET TÜRKİYE'DE: • Yoğun: Marmara (İstanbul), Ege ve Akdeniz kıyıları, Çukurova, Karadeniz kıyıları. • Seyrek: Doğu Anadolu'nun yüksek kesimleri (Hakkâri, Kars), Tuz Gölü çevresi, Menteşe yöresi (dağlık, ormanlık), Taşeli Platosu. • Türkiye'nin nüfus yoğunluğu en fazla il İSTANBUL, en az TUNCELİ'dir.

Nüfus Piramitleri ve Yapı

• GENİŞ TABANLI PİRAMİT: Doğum oranı yüksek, genç nüfus fazla, ortalama yaşam süresi kısa → GELİŞMEKTE OLAN ülkeler. • DAR TABANLI (ÇAN/KAVANOZ) PİRAMİT: Doğum oranı düşük, yaşlı nüfus fazla → GELİŞMİŞ ülkeler. • Türkiye'nin piramidi zamanla daralmaktadır (doğum oranı düşüyor, yaşlı nüfus artıyor). ÖNEMLİ KAVRAMLAR: • ARİTMETİK NÜFUS YOĞUNLUĞU = Toplam nüfus / Toplam yüzölçüm • TARIMSAL NÜFUS YOĞUNLUĞU = Tarımla uğraşan nüfus / Tarım alanı (gelişmişlik göstergesi; yüksekse geri kalmışlık) • FİZYOLOJİK YOĞUNLUK = Toplam nüfus / Tarım alanı • BAĞIMLI NÜFUS: 0-14 ve 65+ yaş grubu. Çalışma çağı 15-64. • Türkiye'de nüfus sayımları: İlk 1927, düzenli sayımlar 1935'ten itibaren, 2007'den beri ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS).

Göçler

İÇ GÖÇLER (ülke içinde): • SÜREKLİ GÖÇ: Kırdan kente kalıcı taşınma. • MEVSİMLİK GÖÇ: Tarım işçiliği, yaylacılık, turizm çalışanları. • Türkiye'de yön: Kırsaldan kente, doğudan batıya. • SEBEPLERİ: Tarımda makineleşme, miras yoluyla toprak bölünmesi, iş imkânı, eğitim-sağlık hizmetleri, terör, doğal afetler. • SONUÇLARI: Kentlerde çarpık kentleşme ve gecekondulaşma, altyapı yetersizliği, işsizlik; kırsalda yaşlı nüfus artışı, tarım alanlarının boş kalması; nüfus dağılışında dengesizlik. DIŞ GÖÇLER: • Türkiye'den Almanya'ya işçi göçü (1961'den itibaren). • Mübadele göçleri (1923 Türkiye-Yunanistan). • Balkanlar'dan (Bulgaristan 1989) ve Orta Doğu'dan Türkiye'ye göçler. • BEYİN GÖÇÜ: Nitelikli iş gücünün gelişmiş ülkelere gitmesi.

Yerleşme Tipleri

KIRSAL YERLEŞMELER: • KÖY: Nüfusu 2.000'den az, tarım-hayvancılık ağırlıklı, muhtar yönetiminde. • KÖY ALTI YERLEŞMELER: Mezra, kom, oba, yayla, ağıl, dam, divan, çiftlik. YERLEŞME DOKUSU: • TOPLU YERLEŞME: Su kaynağı az, tarım alanı sınırlı yerlerde (İç Anadolu, Güneydoğu). • DAĞINIK YERLEŞME: Su bol, arazi engebeli yerlerde (Karadeniz). KENTSEL YERLEŞMELER: • Nüfusu 10.000'den fazla, tarım dışı faaliyetlerin baskın olduğu yerleşmeler. • Fonksiyonlarına göre: Sanayi (Kocaeli), ticaret (İstanbul), turizm (Antalya), maden (Zonguldak), tarım (Konya), idari (Ankara), liman (İzmir), kültür-eğitim (Eskişehir). MESKEN (KONUT) TİPLERİ: Yapı malzemesi çevreye bağlıdır — Karadeniz'de ahşap, İç Anadolu'da kerpiç, Akdeniz-Ege'de taş, Doğu Anadolu'da taş-toprak dam.

Nüfus Sayımları ve Göstergeler

• Türkiye'de ilk nüfus sayımı CUMHURİYET döneminde 1927'de yapıldı; 1935-1990 arası her 5 yılda bir; 2007'den itibaren ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) ile her yıl. • ARİTMETİK NÜFUS YOĞUNLUĞU = Toplam nüfus ÷ Yüzölçümü. En kaba göstergedir. • TARIMSAL NÜFUS YOĞUNLUĞU = Tarımla uğraşan nüfus ÷ Tarım alanı. YÜKSEK olması tarımda makineleşmenin az, gizli işsizliğin fazla olduğunu gösterir (Doğu Karadeniz, Doğu Anadolu). • FİZYOLOJİK NÜFUS YOĞUNLUĞU = Toplam nüfus ÷ Tarım alanı. • NÜFUS ARTIŞININ OLUMLU yanları: İş gücü ve üretim artar, iç pazar genişler, vergi gelirleri ve askerî güç artar. • OLUMSUZ yanları: İşsizlik, konut ve altyapı sorunu, çevre baskısı, kişi başına düşen gelirin azalması, tasarrufun düşmesi. • BAĞIMLI NÜFUS: 0-14 ve 65+ yaş. Türkiye'de genç bağımlı nüfus azalmakta, YAŞLI nüfus artmaktadır — nüfus piramidi tabanı daralıyor.

Göç Türleri ve Şehirleşme

• İÇ GÖÇ: Ülke sınırları içinde; ülke nüfusunu DEĞİŞTİRMEZ, sadece dağılışı değiştirir. SÜREKLİ İÇ GÖÇ: Kırdan kente kalıcı taşınma. MEVSİMLİK İÇ GÖÇ: Yaylacılık, tarım işçiliği, turizm — nüfusun geçici yer değiştirmesi. • İÇ GÖÇÜN SEBEPLERİ: Tarımda makineleşme ve miras yoluyla toprakların bölünmesi (İTİCİ), sanayi ve hizmet sektöründe iş imkânı, eğitim-sağlık hizmetleri (ÇEKİCİ), doğal afetler, terör. • SONUÇLARI: Çarpık kentleşme ve gecekondulaşma, kentte işsizlik, altyapı yetersizliği, kırsalda nüfusun yaşlanması ve üretimin düşmesi, kültürel çatışma. • DIŞ GÖÇ: Ülke nüfusunu DEĞİŞTİRİR. Örnek: 1923 mübadele, 1960'lardan itibaren Almanya'ya işçi göçü, Bulgaristan'dan gelen Türkler (1989), Suriye'den kitlesel sığınma. • BEYİN GÖÇÜ: Nitelikli iş gücünün yurt dışına gitmesi — gönderen ülke için ciddi kayıp. • YERLEŞMELERİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER: İklim, yer şekilleri, su kaynakları, toprak verimliliği, ulaşım, yer altı kaynakları, sanayi, turizm. • Türkiye'de yerleşmenin ÜST SINIRI genelde 2.000-2.200 metredir; yükseklerde ancak yaylalar mevsimlik kullanılır.

Püf Noktaları

Nüfus ve Yerleşme Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 101 soru var — 28 kolay, 43 orta, 30 zor.

1. Bir bölgede verilen göçün fazla olmasının nüfus üzerindeki doğrudan etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Nüfus yoğunluğu artar.
  2. B) Nüfus artar ve ekonomi canlanır.
  3. C) Nüfus değişmez, yalnızca nüfusun yapısı bozulur.
  4. D) Nüfus azalır ve genellikle yaş ortalaması yükselir. ✓
  5. E) Nüfus yaşlanır ve doğum oranı belirgin biçimde artar.

Çözüm: Göç veren bölgelerde nüfus azalır. Göç edenler çoğunlukla genç ve çalışma çağındaki bireyler olduğundan geride kalan nüfusun yaş ortalaması yükselir; bu da bölgede doğum oranının düşmesine ve daha da hızlı nüfus azalmasına yol açar.

2. Demografik geçiş modeline göre ikinci aşamada (erken sanayileşme dönemi) nüfus artış hızının en yüksek olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Göç hareketlerinin nüfusu artırması
  2. B) Ölüm hızının hızla düşmesi, doğum hızının yüksek kalmaya devam etmesi ✓
  3. C) Hem doğum hem ölüm hızlarının birlikte düşmesi
  4. D) Doğum hızının artması ve ölüm hızının uzun süre sabit kalması ve değişmemesi
  5. E) Doğum ve ölüm hızlarının her ikisinin de birlikte artması

Çözüm: Demografik geçiş modelinin ikinci aşamasında sağlık hizmetlerindeki iyileşme, temiz suya erişim ve tıbbi gelişmeler ölüm hızını hızla düşürür. Ancak toplumun geleneksel yapısı ve ekonomik koşullar doğum hızının yüksek seyrini sürdürmesine yol açar. Bu makas etkisi, iki hız arasındaki farkın açılması nedeniyle en yüksek nüfus artış hızının bu aşamada yaşanmasını sağlar.

3. Türkiye'de kentsel nüfus oranı 1950'de yaklaşık %25 iken 2023'te %93'ü aşmıştır. Ancak bu kentleşme oranındaki artışın 'gerçek kentleşme'yi tam olarak yansıtmadığını savunan görüşe göre aşağıdaki argümanlardan hangisi en güçlü kanıtı oluşturur?

  1. A) Doğu illerindeki kentlerin nüfusunun son yıllarda hızla artması
  2. B) İç göçlerin batı illerinde yoğunlaşması
  3. C) Belediye sınırlarının genişletilerek kırsal nitelikli yerleşmelerin kentsel statüye alınması ✓
  4. D) Kentlerdeki işsizlik oranının kırsal alanlardakine göre belirgin biçimde daha düşük olması ve istihdam olanağı sunması
  5. E) Kentlerde konut fiyatlarının sürekli yükselmesi

Çözüm: Türkiye'de özellikle 2012 sonrasında Büyükşehir Belediyesi Kanunu kapsamında belediye sınırları il mülki sınırlarına genişletilmiş; bu düzenlemeyle köyler ve bucaklar mahalleye dönüştürülerek istatistiksel olarak kentsel nüfus sayılmıştır. Bu idari düzenleme, fiziksel altyapısı, ekonomik yapısı ve sosyal dokusu hâlâ kırsal nitelik taşıyan pek çok yerleşmeyi 'kentsel' olarak kayıt altına almıştır. Dolayısıyla resmi kentleşme oranının yüksekliği, gerçek anlamda sanayileşmeye dayalı ekonomik ve sosyal dönüşümü değil, büyük ölçüde idari sınır değişikliğini yansıtmaktadır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Coğrafya Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026