KPSS Akademi

İklim Bilgisi

Sıcaklık, basınç, rüzgârlar, nem ve yağış ile dünya iklim tipleri.

KPSS Konuları › Coğrafya

Özet

Sıcaklık, basınç, rüzgârlar, nem ve yağış ile dünya iklim tipleri.

Sıcaklığı Etkileyen Faktörler

• ENLEM: En temel faktör. Ekvator'dan kutuplara sıcaklık azalır. • YÜKSELTİ: Her 200 m yükseldikçe sıcaklık ortalama 1°C azalır. • DENİZELLİK-KARASALLIK: Denizler geç ısınır geç soğur → deniz etkisindeki yerlerde günlük ve yıllık sıcaklık farkı AZDIR. • BAKI: Kuzey Yarımküre'de GÜNEY yamaçlar daha sıcaktır. • EĞİM: Güneş ışınlarını dik alan yamaçlar daha çok ısınır. • OKYANUS AKINTILARI: Sıcak akıntılar (Gulf Stream) kıyıları ısıtır, soğuk akıntılar (Labrador, Kanarya) soğutur. • NEM ve BULUTLULUK: Nemli havada günlük sıcaklık farkı azdır (çöllerde fark çok yüksektir). • BİTKİ ÖRTÜSÜ ve YÜZEY ÖZELLİĞİ (albedo).

Basınç ve Rüzgârlar

• Normal basınç: 1013 mb (0°C, deniz seviyesi, 45° enlem). • YÜKSEK BASINÇ (antisiklon): Soğuk hava, alçalıcı hava hareketi, açık hava, kurak. • ALÇAK BASINÇ (siklon): Sıcak hava, yükselici hava hareketi, bulutlu-yağışlı hava. • Rüzgâr YÜKSEK basınçtan ALÇAK basınca doğru eser. • Basınç farkı arttıkça rüzgâr HIZI artar. SÜREKLİ RÜZGÂRLAR: • ALİZE: 30° dinamik yüksek basınçtan Ekvator'a. Kuzeyde kuzeydoğu, güneyde güneydoğu yönlü. • BATI RÜZGÂRLARI: 30°'den 60°'ye. Orta kuşağın yağışlarını taşır. • KUTUP RÜZGÂRLARI: Kutuplardan 60° enlemine. MEVSİMLİK: MUSONLAR (Güney-Güneydoğu Asya). Yaz musonu denizden karaya (yağışlı), kış musonu karadan denize (kurak). YEREL RÜZGÂRLAR: Meltemler (deniz-kara, dağ-vadi), Föhn (sıcak-kuru), Sirokko, Samyeli, Hamsin, Bora, Mistral, Krivetz.

Nem ve Yağış

• MUTLAK NEM: 1 m³ havadaki su buharı miktarı (gram). • MAKSİMUM NEM: Havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nem. Sıcaklık arttıkça artar. • BAĞIL (NİSPİ) NEM: Mutlak nem / maksimum nem × 100. Doyma oranı. • YOĞUNLAŞMA: Bağıl nem %100'e ulaşınca başlar. Ürünleri: çiy, kırağı, sis, bulut. YAĞIŞ TİPLERİ: • YAMAÇ (OROGRAFİK) YAĞIŞ: Nemli hava dağ yamacında yükselip soğuyunca. Türkiye'de Karadeniz kıyıları. • KONVEKSİYONEL (YÜKSELİM) YAĞIŞ: Isınan havanın yükselmesiyle. Ekvator ve İç Anadolu'da ilkbahar (kırkikindi) yağışları. • CEPHE (FRONTAL) YAĞIŞ: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması. Orta kuşakta, Türkiye'de kış yağışları.

Dünya İklim Tipleri

SICAK KUŞAK: • EKVATORAL: Her mevsim sıcak ve yağışlı, yıllık sıcaklık farkı çok az. Yağmur ormanları. • SAVAN: Yazı yağışlı, kışı kurak. Uzun boylu ot (savan). • ÇÖL: Çok az yağış, günlük sıcaklık farkı ÇOK YÜKSEK. Kaktüs, çalı. • MUSON: Yazı çok yağışlı, kışı kurak. Muson ormanları. ORTA KUŞAK: • AKDENİZ: Yazı sıcak-kurak, kışı ılık-yağışlı. MAKİ. • OKYANUSAL (Ilıman Deniz): Her mevsim yağışlı, sıcaklık farkı az. Yayvan yapraklı orman. • KARASAL: Yazı sıcak kışı soğuk, yıllık fark FAZLA, yağış az. Bozkır (step). • STEP: Karasalın kurak alt tipi. SOĞUK KUŞAK: • TUNDRA: Çok soğuk, kısa yaz. Yosun ve likenler. • KUTUP: Sürekli buzul. • TAYGA (Sibirya): İğne yapraklı ormanlar.

Atmosfer ve Nem Kavramları

• ATMOSFER KATMANLARI: Troposfer (hava olayları burada, yükseldikçe sıcaklık düşer), Stratosfer (OZON tabakası), Mezosfer, Termosfer (İYONOSFER — radyo dalgaları yansır), Ekzosfer. • Troposferde her 100 metrede sıcaklık ortalama 0,5 °C düşer — YÜKSELTİ etkisi. • MUTLAK NEM: 1 m³ havadaki su buharı miktarı (gram). Sıcaklıkla doğrudan ilgilidir. • MAKSİMUM NEM: Havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği EN FAZLA nem. Sıcaklık arttıkça maksimum nem artar. • BAĞIL (NİSPİ) NEM = (Mutlak nem ÷ Maksimum nem) × 100. Havanın doyma oranıdır. Sıcaklık artarsa bağıl nem DÜŞER; sıcaklık düşerse bağıl nem YÜKSELİR. • YOĞUNLAŞMA: Bağıl nem %100'e ulaştığında başlar. Ürünleri: çiy, kırağı, sis, bulut, yağış. • GÜNLÜK SICAKLIK FARKI bağıl nemi düşük olan yerlerde (çöller) YÜKSEK, nemli yerlerde (kıyılar) DÜŞÜKTÜR — su buharı ısıyı tutar.

Yağış Tipleri ve İklim Grafiği Okuma

• YAĞIŞ TİPLERİ: YAMAÇ (OROGRAFİK) — nemli hava kütlesinin dağ yamacında yükselip soğuması. Türkiye'de Karadeniz kıyıları tipik örnektir. KONVEKSİYON (YÜKSELİM) — ısınan havanın yükselmesi. İç Anadolu'da İLKBAHAR (kırkikindi) yağışları. CEPHE (FRONTAL) — sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması. Türkiye'de KIŞ yağışlarının çoğu. • İKLİM GRAFİĞİ OKUMA ADIMLARI: 1) Sıcaklık eğrisinin en yüksek olduğu ay TEMMUZ-AĞUSTOS ise KUZEY, OCAK-ŞUBAT ise GÜNEY yarım küre. 2) Yıllık sıcaklık farkı KÜÇÜKSE deniz etkisi/Ekvator, BÜYÜKSE karasallık. 3) Yağış rejimi düzenli ve bol ise Ekvatoral veya Okyanusal; yazı kurak, kışı yağışlı ise AKDENİZ. 4) Toplam yağış 250 mm'nin altındaysa ÇÖL, 400 mm civarı ve yaz kurak ise KARASAL/STEP. • KURAKLIK: Sıcaklık eğrisi yağış sütunlarının ÜSTÜNDE kaldığı aylar kurak kabul edilir.

Püf Noktaları

İklim Bilgisi Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 127 soru var — 55 kolay, 42 orta, 30 zor.

1. Yükselti arttıkça sıcaklık nasıl değişir?

  1. A) Önce artar sonra düşer
  2. B) Her 1000 metrede bir ortalama 0,5°C düşer
  3. C) Her 100 metrede bir ortalama 0,5°C düşer ✓
  4. D) Her 100 metrede bir ortalama 1°C artar
  5. E) Değişmez, sabit kalır

Çözüm: Troposferde yükselti arttıkça sıcaklık düşer. Bu düşüşün ortalama miktarı her 100 metrede yaklaşık 0,5°C'dir (kuru adiabatik koşullarda 1°C/100 m, ortalama koşullarda 0,65°C/100 m olarak alınır; KPSS sorularında 0,5°C/100 m esas alınır).

2. Türkiye'de hangi bölge, hem Akdeniz iklimi hem de karasal iklim özelliklerini bir arada göstererek 'geçiş iklimi' olarak nitelendirilebilir?

  1. A) Marmara Bölgesi
  2. B) Doğu Anadolu Bölgesi'nin güney kesimleri ile çevresi
  3. C) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
  4. D) Ege Bölgesi'nin iç kesimleri ve İç Anadolu ✓
  5. E) Karadeniz Bölgesi'nin doğu kesimleri

Çözüm: Ege Bölgesi'nin iç kesimleri ve İç Anadolu, Akdeniz ikliminin yağışlı kış özelliğini taşırken yazları sıcak ve kurak geçmesi bakımından Akdeniz iklimine yakınlaşır; ancak kışların daha soğuk geçmesi, yıllık sıcaklık farkının artması ve yağışın azalmasıyla karasal iklime geçiş başlar. Bu bölgeler tipik bir geçiş iklimi sergilemektedir.

3. Ekvator çevresinde ısınan havanın yükselmesiyle oluşan yağışlar, 30° enlemlerine ulaştığında çöl kuşaklarını oluşturur. Buna karşın Güneydoğu Asya'nın 20-30° kuzey enlemleri arasında kalan bazı bölgeler yaz aylarında çok yüksek miktarda yağış alırken kış aylarında neredeyse hiç yağış almaz. Bu asimetrik yağış dağılımının temel nedeni aşağıdakilerinden hangisidir?

  1. A) Himalayalar'ın kışın soğuk Sibirya havasını bloke etmesi ve yaz aylarında sıcaklığı artırması
  2. B) ITCZ'nin (Ekvatorlar Arası Yakınsama Bölgesi) mevsimsel kayması ve kara-deniz ısınma farkına bağlı basınç değişimleri ✓
  3. C) El Niño-La Niña olaylarının Pasifik sıcaklıklarını mevsimsel olarak düzenlemesi
  4. D) Güneydoğu Asya'nın coğrafi konumu nedeniyle her mevsim cephesel yağış alması
  5. E) Hint Okyanusu'nun sürekli tropikal kasırga üretmesi ve bu kasırgaların kara içlerine yağış taşıması ve bu yağışların mevsimlik olması

Çözüm: Muson ikliminin temel mekanizması, ITCZ'nin yaz aylarında kuzeye kaymasıyla birlikte Asya karasının yoğun ısınması sonucu oluşan derin alçak basınç merkezidir. Bu alçak basınç, Hint Okyanusu'ndan nemli havayı kara içlerine çeker (yaz musonu). Kışın ise durum tersine döner; Sibirya üzerindeki yüksek basınç kuru ve soğuk rüzgarları güneye iter (kış musonu). ITCZ'nin mevsimsel hareketi ile kara-deniz termal kontrastı birlikte bu asimetrinin ana motorudur. Himalayalar bir engel işlevi görse de tek başına yeterli açıklama değildir.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Coğrafya Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026