KPSS Akademi

Harita ve Koordinat Bilgisi

Paralel-meridyen, ölçek türleri, izohips (eş yükselti) eğrileri ve harita hesaplamaları.

KPSS Konuları › Coğrafya

Özet

Paralel-meridyen, ölçek türleri, izohips (eş yükselti) eğrileri ve harita hesaplamaları.

Paraleller (Enlemler)

• Ekvator'a PARALEL olarak çizilen hayali çemberlerdir. • Toplam 180 paralel vardır (90 kuzey + 90 güney). Ekvator 0° paralelidir. • Ekvator EN BÜYÜK paraleldir ve tek BÜYÜK DAİREDİR. • İki paralel arası mesafe HER YERDE yaklaşık 111 km'dir. • Kutuplara gidildikçe paralel BOYLARI kısalır. • Aynı paralel üzerindeki noktaların: ortak özellikleri ekvatora uzaklık, güneş ışını düşme açısı, çizgisel hız, gece-gündüz süresi. ÖNEMLİ PARALELLER: • Yengeç Dönencesi: 23°27' Kuzey • Oğlak Dönencesi: 23°27' Güney • Kuzey Kutup Dairesi: 66°33' Kuzey • Güney Kutup Dairesi: 66°33' Güney

Meridyenler (Boylamlar)

• Kutupları birleştiren yarım çemberlerdir. • Toplam 360 meridyen vardır (180 doğu + 180 batı). Başlangıç meridyeni GREENWICH (0°). • Tüm meridyenler BOYLARI EŞİTTİR (yaklaşık 20.000 km). • İki meridyen arası mesafe Ekvator'da 111 km, kutuplara gidildikçe AZALIR (kutupta 0). • Başlangıç meridyeni ile 180° meridyeni birlikte bir BÜYÜK DAİRE oluşturur. • İki meridyen arasında 4 DAKİKA yerel saat farkı vardır. • Aynı meridyen üzerindeki noktaların ortak özellikleri: yerel saat, öğle vakti, ekinokslarda gece-gündüz başlangıç anı.

Ölçek

• ÖLÇEK = Harita uzunluğu / Gerçek uzunluk BÜYÜK ÖLÇEKLİ HARİTALAR (ör. 1/1.000 – 1/200.000): • Ölçek paydası KÜÇÜK • Küçük alanları gösterir • AYRINTI FAZLA • Hata payı az • Aynı alan için kâğıt büyük • İzohipsler arası yükselti farkı az KÜÇÜK ÖLÇEKLİ HARİTALAR (ör. 1/1.000.000 ve üzeri): • Ölçek paydası BÜYÜK • Geniş alanları gösterir • AYRINTI AZ • Hata payı fazla • Aynı alan için kâğıt küçük HESAPLAMA: • Gerçek uzunluk = Harita uzunluğu × Ölçek paydası • Gerçek alan = Harita alanı × (Ölçek paydası)²

İzohips (Eş Yükselti) Eğrileri

• Deniz seviyesinden AYNI YÜKSEKLİKTEKİ noktaların birleştirilmesiyle oluşan kapalı eğrilerdir. ÖZELLİKLERİ: • Her eğri KENDİ ÜZERİNDE kapanır. • İç içe eğrilerde EN İÇTEKİ EN YÜKSEKTİR. • Eğriler BİRBİRİNİ KESMEZ. • SIK GEÇEN eğriler → EĞİM FAZLA (yamaç dik) • SEYREK GEÇEN eğriler → EĞİM AZ (yamaç yatık) • Eğriler arası yükselti farkına 'ekvidistans' denir; harita boyunca sabittir. ÖZEL DURUMLAR: • ÇUKURLUK: İçe doğru taranmış (tarama işaretli) eğriler. • VADİ: İzohipsler yüksek kesime doğru 'V' şeklinde girinti yapar. • SIRT: İzohipsler alçak kesime doğru çıkıntı yapar. • DELTA: Denize dökülen akarsu ağzında 0 m eğrisinin denize doğru genişlemesi.

Harita Çeşitleri ve Projeksiyonlar

• ÖLÇEĞİNE GÖRE: Büyük ölçekli (1/200.000'den büyük — ayrıntı ÇOK, alan AZ, hata payı DÜŞÜK) ve küçük ölçekli (1/500.000'den küçük — ayrıntı AZ, geniş alan). • KONULARINA GÖRE: Fiziki, siyasi, beşerî-ekonomik, özel amaçlı (jeoloji, iklim, toprak) haritalar. • PROJEKSİYONLAR (küre yüzeyini düzleme aktarma yöntemleri): SİLİNDİR — Ekvator ve çevresi için en uygun; kutuplara gidildikçe bozulma artar. KONİ — Orta kuşak için uygun. DÜZLEM (AZİMUTAL) — Kutup bölgeleri için uygun. • Hiçbir projeksiyon şekil, alan, uzaklık ve yönü AYNI ANDA hatasız veremez — bu, küre yüzeyinin düzleme tam açılamamasından kaynaklanır. • PROFİL ÇIKARMA: İzohips haritasında iki nokta arasındaki kesit; yer şekillerinin yükselti-eğim ilişkisini gösterir.

Hesaplamalar — Ölçek, Alan, Eğim

• GERÇEK UZUNLUK = Harita uzunluğu × Ölçek paydası. Örnek: 1/500.000 ölçekli haritada 4 cm → 4 × 500.000 = 2.000.000 cm = 20 km. • ÖLÇEK PAYDASI = Gerçek uzunluk ÷ Harita uzunluğu (aynı birimde). • ALAN HESABI: Gerçek alan = Harita alanı × (Ölçek paydası)². Ölçek paydası KARESİ alınır — en sık yapılan hata budur. Örnek: 1/100.000 ölçekli haritada 5 cm² → 5 × (100.000)² cm² = 5 × 10¹⁰ cm² = 5.000 hektar = 50 km². • EĞİM (%) = (Yükselti farkı ÷ Yatay uzaklık) × 100. İkisi de aynı birime çevrilmelidir. • İZOHİPS KURALLARI: Eğriler iç içedir, kesişmez; sık geçen yerde eğim FAZLA, seyrek geçen yerde AZ; içe doğru küçülen kapalı eğriler TEPE, içte 'taralı/ok' varsa ÇUKUR. Vadilerde eğriler yüksek kotlara doğru V veya U şeklinde girinti yapar. • İki nokta arasındaki yükselti farkı, aradaki eğri sayısı × eşyükselti aralığıdır.

Püf Noktaları

Harita ve Koordinat Bilgisi Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 138 soru var — 54 kolay, 44 orta, 40 zor.

1. Harita lejantı (gösterge) hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A) Haritada kullanılan renk ve sembollerin anlamını açıklar. ✓
  2. B) Haritanın yapıldığı yılı belirtir.
  3. C) İki nokta arasındaki gerçek mesafeyi hesaplamayı sağlar. hesaplamayı sağlar
  4. D) Haritanın ölçeğini sayısal olarak ifade etmeye yarar.
  5. E) Harita üzerindeki yükseltileri gösterir.

Çözüm: Lejant (gösterge), harita üzerinde kullanılan semboller, renkler ve çizgilerin ne anlama geldiğini açıklayan kılavuz tablodur. Haritayı okuyabilmek için lejantı doğru yorumlamak büyük önem taşır. Diğer seçeneklerde açıklanan özellikler ölçek, izohips, skala ve tarih gibi farklı harita unsurlarına aittir.

2. Boylam dereceleri, iki nokta arasındaki uzaklık hesabında paralellere kıyasla neden daha karmaşık bir işlem gerektirir?

  1. A) Her meridyen arasındaki mesafe kutuplarda maksimuma ulaştığından.
  2. B) Boylamlar birbirine paralel olmadığından uzaklık hesabı yapılamaz.
  3. C) Boylamlar Dünya'yı eşit parçalara bölmediğinden uzaklık hesabı değişkendir.
  4. D) Boylamlar arasındaki gerçek mesafe, bulunulan enleme göre değiştiğinden. ✓
  5. E) Meridyenler Ekvator'da kesiştiğinden boylamlar arasındaki uzaklık sıfırdır.

Çözüm: Meridyenler (boylamlar) kutuplarda birleştiğinden, 1° boylamlık yay uzunluğu Ekvator'da en uzun (yaklaşık 111 km), kutuplarda sıfırdır. Bu nedenle aynı boylam farkı farklı enlemlerde farklı gerçek mesafelere karşılık gelir; bu da uzaklık hesabını enleme bağlı kılar.

3. Türkiye'nin 36°K - 28°D koordinatlarındaki bir noktasından güneşin tam tepe noktasında (zenit) olduğu an gözlemleniyor. Bu gözlem hangi tarihte yapılmış olabilir?

  1. A) Bu koordinatlarda güneş hiçbir zaman tepe noktasında olmaz ✓
  2. B) 21 Mart
  3. C) 21 Aralık
  4. D) 23 Eylül
  5. E) 21 Haziran

Çözüm: Güneşin tam tepe noktasında (90° açıyla) olabilmesi için gözlem noktasının enleminin, güneşin o andaki dik açıyla vurduğu enlemle örtüşmesi gerekir. Güneş yalnızca Yengeç Dönencesi (23°27'K) ile Oğlak Dönencesi (23°27'G) arasındaki bölgelerde zenit konumuna ulaşır. 36°K enlemi bu kuşağın dışında kaldığından, 36°K - 28°D koordinatlarında güneş hiçbir zaman tam tepe noktasında olmaz.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Coğrafya Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026