KPSS Akademi

Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Geoit şekli, günlük ve yıllık hareketler, mevsimler, gece-gündüz ve özel günler.

KPSS Konuları › Coğrafya

Özet

Geoit şekli, günlük ve yıllık hareketler, mevsimler, gece-gündüz ve özel günler.

Dünya'nın Şekli — GEOİT

• Dünya tam küre DEĞİLDİR: kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkindir. Bu şekle GEOİT denir. • Ekvator yarıçapı ≈ 6.378 km, kutup yarıçapı ≈ 6.357 km (yaklaşık 21 km fark). GEOİT ŞEKLİNİN SONUÇLARI: • Ekvator'dan kutuplara gidildikçe YER ÇEKİMİ ARTAR (kutuplarda merkeze daha yakın olunduğu için). • Ekvator'dan kutuplara gidildikçe paralel boyları KISALIR. • Meridyenler arası mesafe kutuplara doğru azalır (Ekvator'da 111 km, kutupta 0). • Ekvator'dan kutuplara gidildikçe çizgisel hız (dönüş hızı) AZALIR. • Güneş ışınlarının düşme açısı Ekvator'dan kutuplara azalır → sıcaklık azalır. • Aynı anda farklı enlemlerde farklı mevsim özellikleri görülür.

Günlük Hareket (Kendi Ekseni Etrafında)

• YÖN: BATIDAN DOĞUYA (Kuzey Kutbu'ndan bakıldığında saat yönünün TERSİNE). • SÜRE: 24 saat (1 gün). SONUÇLARI: • GECE ve GÜNDÜZ oluşur; günlük sıcaklık farkları ortaya çıkar. • Güneş doğuda doğar, batıda batar (görünürde). • MERİDYENLER ve yerel saat farkları oluşur (1 meridyen = 4 dakika). • Dinamik basınç kuşakları oluşur (30° ve 60° enlemleri). • Rüzgârlar ve okyanus akıntıları yön değiştirir → CORIOLIS (saptırıcı) etkisi: Kuzey Yarımküre'de SAĞA, Güney Yarımküre'de SOLA sapar. • Gel-git (med-cezir) olayının günlük ritmi. • Cisimlerin gölge boyu gün içinde değişir.

Yıllık Hareket (Güneş Etrafında)

• SÜRE: 365 gün 6 saat. Her yıl artan 6 saat, 4 yılda 1 güne ulaşır → ARTIK YIL (366 gün, Şubat 29 çeker). • Dünya'nın ekseni yörünge düzlemine 23°27' EĞİKTİR — mevsimlerin ASIL sebebi budur. SONUÇLARI: • MEVSİMLER oluşur. • Gece-gündüz süreleri yıl içinde değişir. • Güneş ışınlarının düşme açısı yıl içinde değişir. • Aydınlanma çemberi yer değiştirir. • Dönenceler ve kutup daireleri oluşur. • Muson rüzgârları ve mevsimlik basınç merkezleri oluşur. NOT: Dünya'nın Güneş'e uzaklığı mevsimleri BELİRLEMEZ (yaygın yanlış). Ocak ayında Güneş'e en yakın (Günberi), Temmuz'da en uzaktır (Günöte) — buna rağmen Kuzey Yarımküre'de Ocak kıştır.

Özel Günler (Kuzey Yarımküre'ye Göre)

• 21 MART (İlkbahar Ekinoksu): Güneş ışınları EKVATOR'a dik. Tüm dünyada gece=gündüz (12 saat). İlkbahar başlar. • 21 HAZİRAN (Yaz Gündönümü): Güneş ışınları YENGEÇ DÖNENCESİ'ne (23°27' K) dik. Kuzey Yarımküre'de EN UZUN GÜNDÜZ. Kuzey Kutup Dairesi'nde 24 saat gündüz. Yaz başlar. • 23 EYLÜL (Sonbahar Ekinoksu): Güneş ışınları EKVATOR'a dik. Gece=gündüz. Sonbahar başlar. • 21 ARALIK (Kış Gündönümü): Güneş ışınları OĞLAK DÖNENCESİ'ne (23°27' G) dik. Kuzey Yarımküre'de EN UZUN GECE. Kış başlar. • EKİNOKS (21 Mart / 23 Eylül): Gölge boyu öğle vakti Ekvator'da SIFIR. • Türkiye'de gölge boyu her zaman vardır (dönence dışında olduğumuz için Güneş hiç tam tepeye gelmez).

Güneş Işınlarının Geliş Açısı ve Sonuçları

• GELİŞ AÇISINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER: Enlem, mevsim (eksen eğikliği), günün saati, bakı, yer şekilleri (eğim). • Işınlar DİK geldiğinde birim alana düşen enerji artar → sıcaklık yükselir. Eğik geldiğinde ışınlar daha geniş alana yayılır ve atmosferde daha uzun yol alır → enerji azalır. • DÖNENCELER (23°27' K ve G): Güneş ışınlarının yılda BİR KEZ dik düştüğü en uç paralellerdir. Ekvator'da yılda İKİ KEZ dik düşer (21 Mart ve 23 Eylül). • ÖZEL TARİHLER: 21 MART ve 23 EYLÜL — EKİNOKS. Gece-gündüz her yerde eşit; ışınlar Ekvator'a dik; aydınlanma çemberi kutuplardan geçer. 21 HAZİRAN — ışınlar YENGEÇ dönencesine dik. Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, yaz başlangıcı. 21 ARALIK — ışınlar OĞLAK dönencesine dik. Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece, kış başlangıcı. • AYDINLANMA ÇEMBERİ: Yalnızca ekinokslarda kutup noktalarından teğet geçer; diğer zamanlarda kutup dairelerine kayar. • Eksen eğikliği OLMASAYDI: Mevsimler oluşmaz, gece-gündüz süreleri yıl boyu eşit olur, dönence ve kutup daireleri bulunmazdı — matematik iklim kuşakları da ortadan kalkardı.

Yerel Saat ve Tarih Değişim Çizgisi

• Dünya 24 saatte 360° döner → 1 saatte 15°, 4 dakikada 1° döner. • YEREL SAAT FARKI = boylam farkı × 4 dakika. DOĞUDAKİ yer her zaman İLERİDİR (güneşi önce görür). • Aynı boylam üzerindeki tüm noktaların yerel saati AYNIDIR. • ORTAK (ULUSAL) SAAT: Yerel saat kargaşasını önlemek için ülkeler bir boylamın saatini benimser. Türkiye 30° DOĞU boylamının saatini kullanır. • SAAT DİLİMİ: 15°'lik dilimler; toplam 24 dilim. Başlangıç GREENWICH (0°). • ULUSLARARASI TARİH DEĞİŞTİRME ÇİZGİSİ: 180° boylamı. Batıdan doğuya geçilirse bir gün GERİ alınır; doğudan batıya geçilirse bir gün İLERİ alınır. • Türkiye'nin 26°-45° doğu boylamları arasında olması → doğusu ile batısı arasında yaklaşık 76 DAKİKA yerel saat farkı vardır.

Püf Noktaları

Dünya'nın Şekli ve Hareketleri Örnek Soruları ve Çözümleri

Bu konuda uygulamada 147 soru var — 38 kolay, 54 orta, 55 zor.

1. Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönüş yönü aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Güneyden Kuzeye
  2. B) Her iki yönde dönüşümlü olarak
  3. C) Doğudan Batıya
  4. D) Batıdan Doğuya ✓
  5. E) Kuzeyden Güneye

Çözüm: Dünya kendi ekseni etrafında Batı'dan Doğu'ya doğru döner. Bu dönüş yönü nedeniyle Güneş her gün Doğu'dan doğar ve Batı'ya doğru hareket ediyor gibi görünür. Aynı sebepten yerel saatler Doğu'ya gidildikçe ilerler.

2. Aynı meridyen üzerindeki iki nokta arasındaki en kısa kara yolu, küresel yüzey üzerinde meridyen boyunca olan yoldur. Buna göre İstanbul (41°K, 29°D) ile aynı meridyen üzerindeki Güney Afrika'da bir nokta (41°G, 29°D) arasındaki yay uzaklığı yaklaşık kaç km'dir? (1° yay = 111 km)

  1. A) 7.104 km
  2. B) 14.208 km
  3. C) 9.102 km ✓
  4. D) 4.551 km
  5. E) 11.211 km

Çözüm: Aynı meridyen üzerinde, biri 41°K diğeri 41°G enleminde iki nokta arasındaki toplam enlem farkı 41 + 41 = 82 derecedir. Bu iki nokta aynı meridyen üzerinde olduğundan kısayol meridyen boyuncadır. Mesafe = 82° × 111 km/° = 9.102 km'dir. 'En kısa yol' hesabında meridyenler büyük daire (great circle) parçaları olduğundan doğrudan açısal fark kullanılır.

3. Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi (180° meridyeni) üzerinde veya yakınında bulunan bir gemi, bu çizgiyi batıdan doğuya doğru geçtiğinde aşağıdaki durumların hangisi yaşanır?

  1. A) Gemi bir günü atlar; takvim bir gün ileri alınır.
  2. B) Hem yerel saat hem de tarih değişmez; yalnızca boylam koordinatı değişir.
  3. C) Yerel saat değişmez ama tarih bir gün geri alınır.
  4. D) Gemi, doğudan batıya hareket ettiğinden sorudaki senaryo fiziksel olarak tutarsızdır.
  5. E) Gemi bir günü tekrar yaşar; takvim bir gün geri alınır. ✓

Çözüm: 180° meridyeni yaklaşık olarak Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi'dir. Bu çizginin iki yakasında tarihler 1 gün farklıdır; doğu tarafı batı tarafından 1 gün öndedir. Gemi batıdan doğuya geçtiğinde (yani doğuya doğru ilerleyerek 180° meridyenini aştığında) batı tarafından doğu tarafına geçmiş olur. Batı tarafı daha 'geç' (önceki gün), doğu tarafı daha 'erken' (sonraki gün) kabul edilir. Bu geçişte gemi doğuya geçtiğinde daha geriye, yani bir önceki güne geçmiş sayılır; takvim 1 gün GERİ alınır ve aynı günü bir kez daha yaşar. Doğudan batıya geçişte ise 1 gün ileri alınır ve bir gün atlanır. Dolayısıyla batıdan doğuya geçişte cevap A şıkkıdır: gemi bir günü tekrar yaşar ve takvim bir gün geri alınır.

Bu konudan soru çöz

Soruları Aç Coğrafya Konuları

Reklam

16.000+ soru, bilgi kartları, denemeler ve oyunlar — ücretsiz

Uygulamayı Aç Deneme Çöz

Son güncelleme: 20 Eylül 2026