Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Geoit şekli, günlük ve yıllık hareketler, mevsimler, gece-gündüz ve özel günler.

KPSS Konuları › Coğrafya

Dünya'nın Şekli — GEOİT

• Dünya tam küre DEĞİLDİR: kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkindir. Bu şekle GEOİT denir. • Ekvator yarıçapı ≈ 6.378 km, kutup yarıçapı ≈ 6.357 km (yaklaşık 21 km fark). GEOİT ŞEKLİNİN SONUÇLARI: • Ekvator'dan kutuplara gidildikçe YER ÇEKİMİ ARTAR (kutuplarda merkeze daha yakın olunduğu için). • Ekvator'dan kutuplara gidildikçe paralel boyları KISALIR. • Meridyenler arası mesafe kutuplara doğru azalır (Ekvator'da 111 km, kutupta 0). • Ekvator'dan kutuplara gidildikçe çizgisel hız (dönüş hızı) AZALIR. • Güneş ışınlarının düşme açısı Ekvator'dan kutuplara azalır → sıcaklık azalır. • Aynı anda farklı enlemlerde farklı mevsim özellikleri görülür.

Günlük Hareket (Kendi Ekseni Etrafında)

• YÖN: BATIDAN DOĞUYA (Kuzey Kutbu'ndan bakıldığında saat yönünün TERSİNE). • SÜRE: 24 saat (1 gün). SONUÇLARI: • GECE ve GÜNDÜZ oluşur; günlük sıcaklık farkları ortaya çıkar. • Güneş doğuda doğar, batıda batar (görünürde). • MERİDYENLER ve yerel saat farkları oluşur (1 meridyen = 4 dakika). • Dinamik basınç kuşakları oluşur (30° ve 60° enlemleri). • Rüzgârlar ve okyanus akıntıları yön değiştirir → CORIOLIS (saptırıcı) etkisi: Kuzey Yarımküre'de SAĞA, Güney Yarımküre'de SOLA sapar. • Gel-git (med-cezir) olayının günlük ritmi. • Cisimlerin gölge boyu gün içinde değişir.

Yıllık Hareket (Güneş Etrafında)

• SÜRE: 365 gün 6 saat. Her yıl artan 6 saat, 4 yılda 1 güne ulaşır → ARTIK YIL (366 gün, Şubat 29 çeker). • Dünya'nın ekseni yörünge düzlemine 23°27' EĞİKTİR — mevsimlerin ASIL sebebi budur. SONUÇLARI: • MEVSİMLER oluşur. • Gece-gündüz süreleri yıl içinde değişir. • Güneş ışınlarının düşme açısı yıl içinde değişir. • Aydınlanma çemberi yer değiştirir. • Dönenceler ve kutup daireleri oluşur. • Muson rüzgârları ve mevsimlik basınç merkezleri oluşur. NOT: Dünya'nın Güneş'e uzaklığı mevsimleri BELİRLEMEZ (yaygın yanlış). Ocak ayında Güneş'e en yakın (Günberi), Temmuz'da en uzaktır (Günöte) — buna rağmen Kuzey Yarımküre'de Ocak kıştır.

Özel Günler (Kuzey Yarımküre'ye Göre)

• 21 MART (İlkbahar Ekinoksu): Güneş ışınları EKVATOR'a dik. Tüm dünyada gece=gündüz (12 saat). İlkbahar başlar. • 21 HAZİRAN (Yaz Gündönümü): Güneş ışınları YENGEÇ DÖNENCESİ'ne (23°27' K) dik. Kuzey Yarımküre'de EN UZUN GÜNDÜZ. Kuzey Kutup Dairesi'nde 24 saat gündüz. Yaz başlar. • 23 EYLÜL (Sonbahar Ekinoksu): Güneş ışınları EKVATOR'a dik. Gece=gündüz. Sonbahar başlar. • 21 ARALIK (Kış Gündönümü): Güneş ışınları OĞLAK DÖNENCESİ'ne (23°27' G) dik. Kuzey Yarımküre'de EN UZUN GECE. Kış başlar. • EKİNOKS (21 Mart / 23 Eylül): Gölge boyu öğle vakti Ekvator'da SIFIR. • Türkiye'de gölge boyu her zaman vardır (dönence dışında olduğumuz için Güneş hiç tam tepeye gelmez).

Son güncelleme: 19 Ağustos 2026